دانشگاه یزد تداوم و تغییر اجتماعی 2783-3100 5 2 2026 07 23 Spatial Patterns of Late-Life Migration in Iran: A County-Level Analysis (2011-2016) مهاجرت در اواخر عمر: الگوی فضایی مهاجرت جمعیت بالای 50 سال شهرستان‌های ایران در دوره 1395-1390 311 331 3980 10.22034/jscc.2025.22665.1215 FA فاطمه تنها گروه جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0009-0464-9679 Journal Article 2025 01 17 <strong>Background and Aim</strong><strong>:</strong>  Population aging is a global phenomenon with profound societal implications. While research on the elderly is growing, the spatial dynamics of late-life migration remain underexplored. This study addresses this gap by analyzing the spatial patterns of migration among individuals aged 50 and over during 2011-2016, distinguishing between retirement migration (50-64 years) and old-age migration (≥65 years).<br /> <br /><strong>Data and Method</strong><strong>: </strong>Employing a quantitative approach, this research utilizes micro-level data from Iran's 2016 National Census. To delineate the spatial clustering of net migration, Moran's I for spatial autocorrelation and hot spot analysis were applied at the county level.<br /> <br /><strong>Findings:</strong><strong> </strong>The findings indicated that net migration for individuals over 50 demonstrates spatial clustering across two age categories: 50-64 years (retirement migration) and 65 years and older (old age migration). Hot spot analysis revealed that central regions of the country—particularly counties surrounding Tehran, Karaj, Mashhad, Tabriz, and Isfahan—as well as cities in Mazandaran and Gilan provinces, exhibit the highest net positive migration rates for both age groups studied. Conversely, the areas experiencing the greatest net negative migration among the 50 and older are located in the western part of the country, including cities in Kermanshah, Khuzestan, and Ilam provinces.<br /> <br /><strong>Conclusion:</strong><strong> </strong>Enhancing the quality of life for people over 50 in the western regions of the country can reduce their migration to the central and northern areas. Establishing essential facilities and services, such as healthcare, caregiving, and recreational options, in the regions they choose to migrate to is a key strategy for alleviating the adverse effects of late-life migration.<br /> <br /><strong>Key Message:</strong>  Late-life migration in Iran (age 50+) is characterized by significant spatial clustering. A distinct migration corridor has formed, with the elderly population primarily relocating from western provinces to urban centers in the country's central and northern regions. This trend is projected to intensify with Iran's accelerated population aging. Therefore, further quantitative and qualitative research is essential to identify the underlying drivers and effectively manage these emerging demographic shifts.  <strong>زمینه و هدف:</strong> سالمندی جمعیت پدیده‌ای فراگیر است که تقریباً همه کشورهای جهان در سال‌های آتی آن را تجربه خواهند کرد. مطالعه حوزه‌های مختلف زندگی سالمندان مورد توجه فزاینده پژوهش‌های علمی قرار گرفته است. با این وجود، یکی از خلأهای پژوهشی موجود در ایران، الگوهای مهاجرت سالمندان است که متفاوت از الگوی مهاجرت جوانان می‌باشد. این مطالعه با هدف شناسایی الگوی فضایی مهاجرت جمعیت بالای 50 سال که به‌عنوان مهاجرت در اواخر عمر شناخته می‌شود، انجام شد.<br /> <br /><strong>روش و داده</strong><strong>‌</strong><strong>ها</strong><strong>: </strong>در این مطالعه<strong> </strong>روش تحقیق کمی و از نوع تحلیل ثانویه داده‌ها بود و از داده‎های سرشماری سال 1395 استفاده شد. به‌منظور بررسی الگوی فضایی، روش خودهمبستگی فضایی موران سراسری و تحلیل نقاط داغ مورد استفاده قرار گرفت.<br /> <br /><strong>یافته</strong><strong>‌</strong><strong>ها:</strong> یافته‌ها نشان داد که خالص مهاجرت جمعیت بالای 50 سال در دو گروه سنی 64-50 سال (مهاجرت در سنین بازنشستگی) و 65 سال و بالاتر (مهاجرت در سنین سالمندی) دارای خوشه‌بندی فضایی است. تحلیل نقاط داغ مشخص کرد که مناطق مرکزی کشور از جمله شهرستان‌های اطراف تهران، کرج، مشهد، تبریز و اصفهان و شهرستان‌های واقع در استان‌های مازندارن و گیلان بیشترین خالص مثبت را در مهاجرت جمعیت بالای 50 سال در هر دو گروه سنی مورد بررسی دارند. در مقابل، بیشترین خالص منفی مهاجرت جمعیت بالای 50 سال متعلق به شهرستان‎های واقع در غرب کشور از جمله شهرستان‌های استان‌های کرمانشاه، خوزستان و ایلام است.<br /> <br /><strong>بحث و نتیجه‌گیری: </strong>بهبود کیفیت زندگی افراد بالای 50 سال در مناطق غرب کشور می‌تواند از مهاجرت آن‌ها به مناطق مرکزی و شمالی کشور بکاهد. ایجاد امکانات و خدمات مورد نیاز افراد در سنین آخر عمر در مناطق مهاجرپذیر از جمله خدمات بهداشتی، مراقبتی و تفریحی از اقداماتی است که می‌تواند به منظور کاهش پیامدهای منفی مهاجرت در اواخر عمر انجام گیرد.<br /> <br /><strong>پیام اصلی: </strong>الگوی فضایی<strong> </strong>مهاجرت در اواخر عمر (سنین بالای 50 سال) نشان‌دهنده خوشه‌بندی فضایی خالص مهاجرت در این سنین است. جمعیت در سنین بالای 50 سال عمدتاً از مناطق غرب کشور و کلان شهرها به برخی از شهرستان‌های واقع در مرکز و شمال کشور مهاجرت می‌کنند. با افزایش قابل توجه جمعیت سالمندان کشور در دهه‌های آینده انتظار می‌رود جریان مهاجرت سالمندان در کشور افزایش یابد. انجام مطالعات کمی و کیفی به منظور بررسی و شناسایی عوامل مؤثر و مرتبط با الگوی فضایی مهاجرت سالمندان جهت مدیریت جریان مهاجرت در اواخر عمر ضروری به نظر می‌رسد. https://jscc.yazd.ac.ir/article_3980_4d231349361ae318e66b1879e4d84b6b.pdf