دانشگاه یزد تداوم و تغییر اجتماعی 2783-3100 5 1 2026 03 21 Age Transition, Age-Specific Population Momentum, and the Timing of the Demographic Window in Iran's Provinces گذار ساختار سنی، مُمِنتوم های ویژه سنی جمعیت و زمان‌بندی پنجره جمعیتی در استان های ایران 49 73 4012 10.22034/jscc.2026.22766.1229 FA نازنین آقایی گروه روش‌های آماری و مدل‌سازی جمعیت، موسسه تحقیقات جمعیت کشور، تهران، ایران رسول صادقی گروه جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران و موسسه تحقیقات جمعیت کشور، تهران، ایران 0000-0002-7024-2924 Journal Article 2025 02 06 <strong>Background and Aim:</strong> This study examines the impact of population momentum on the demographic window in Iran’s provinces. Population momentum, by altering age distribution, can accelerate or delay entry into the demographic window and influence its duration and intensity.<br /><br /><strong>Data and Method: </strong>Using census data from 1996 to 2016, population momentum and dependency ratios were calculated for Iran’s provinces, and the patterns of opening and closing the demographic window were analyzed.<br /><br /><strong>Findings: </strong>The momentum of the working-age group declined earlier than that of the elderly group. As a result, provinces like Gilan and Mazandaran entered the demographic window sooner and exited it earlier, while provinces such as Hormozgan and Sistan-Baluchestan experienced a delayed entry. However, the duration of the demographic window does not vary significantly across provinces. In all provinces, elderly momentum remains stronger, and in some regions like Hormozgan and South Khorasan, despite a rise in the working-age population, the demographic window closes two decades earlier due to rapid elderly population growth.<br /><br /><strong>Conclusion: </strong>The findings indicate that population momentum plays a crucial role in shaping the timing and sustainability of the demographic window in Iran’s provinces. Provinces like Gilan and Mazandaran are approaching the end of their window, while in provinces with higher momentum, such as Hormozgan and Sistan-Baluchestan, it has not yet opened. This presents opportunities for infrastructure development but also challenges related to rapid population aging. Therefore, demographic policies should be adapted to each province's characteristics to maximize economic benefits and address aging-related challenges effectively.<br /><br /><strong>Key Message:</strong> Demographic window is an special situation of age structure which due to different fertility histories of provinces works in different manners. Population momentum can help to undretand timming, resistance and quantum of provinces demographic window as an index of reflecting fertility history, age composition and demographic patterns.  <strong>زمینه و هدف:</strong>  این مطالعه به بررسی تأثیر ممنتوم جمعیتی بر پنجره جمعیتی در استان‌های ایران می‌پردازد. ممنتوم جمعیتی، با تغییر توزیع سنی، ورود به پنجره جمعیتی را تسریع یا به تأخیر می‌اندازد و بر مدت‌زمان و شدت بهره‌برداری از آن اثر می‌گذارد.<br /><br /><strong>روش و داده</strong><strong>‌</strong><strong>ها</strong><strong>: </strong>با استفاده از داده‌های سرشماری‌های 1375 تا 1395، ممنتوم جمعیتی و نسبت وابستگی سنی در استان‌های کشور محاسبه و روند باز و بسته شدن پنجره جمعیتی تحلیل شده است.<br /><br /><strong>یافته</strong><strong>‌</strong><strong>ها:</strong> ممنتوم گروه سنی فعالیت زودتر از گروه سالمندی کاهش یافته است. در نتیجه، استان‌هایی مانند گیلان و مازندران زودتر وارد پنجره جمعیتی شده و زودتر از آن خارج می‌شوند، درحالی‌که استان‌هایی مانند هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان دیرتر وارد این دوره می‌شوند. بااین‌حال، طول مدت پنجره در استان‌ها تفاوت معناداری ندارد. در تمامی استان‌ها، ممنتوم سالمندی قوی‌تر است و در برخی مناطق، مانند هرمزگان و خراسان جنوبی، باوجود افزایش گروه سنی فعالیت، پنجره جمعیتی دو دهه زودتر به دلیل رشد سریع جمعیت سالمندان بسته می‌شود.<br /><br /><strong>بحث و نتیجه</strong><strong>‌</strong><strong>گیری:</strong><strong> </strong>یافته‌ها نشان می‌دهد که ممنتوم جمعیتی عامل تعیین‌کننده‌ای در زمان‌بندی پنجره جمعیتی در استان‌های ایران است. استان‌هایی مانند گیلان و مازندران زودتر وارد پنجره شده و در آستانه خروج از آن هستند، درحالی‌که در استان‌هایی مانند هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان این پنجره هنوز باز نشده است. این وضعیت هم فرصتی برای توسعه زیرساخت‌ها ایجاد می‌کند و هم چالش‌هایی مانند افزایش سریع سالمندان به همراه دارد. بنابراین، سیاست‌های جمعیتی باید متناسب با ویژگی‌های استانی تنظیم شوند تا از فرصت‌های اقتصادی پنجره جمعیتی و چالش‌های سالمندی بهره‌برداری بهینه شود.<br /><br /><strong>پیام اصلی: </strong>پنجره جمعیتی وضعیت خاصی از ساختار سنی است که تحت تأثیر تاریخچه‌های متفاوت باروری در استان‌های مختلف، به‌طور یکسان عمل نمی‌کند. ممنتوم جمعیتی به‌عنوان شاخص بازتاب‌دهنده تاریخچه باروری، ترکیب سنی و الگوهای جمعیتی، می‌تواند به درک زمان‌بندی، پایداری و شدت اثرگذاری پنجره جمعیتی هر استان کمک کند. https://jscc.yazd.ac.ir/article_4012_a5793172f4906393fa2072b60668e67f.pdf