دانشگاه یزد تداوم و تغییر اجتماعی 2783-3100 5 1 2026 03 21 Explaining and Clustering Educational Inequalities across Iranian Provinces: The Role of Resource Access, Infrastructure, and Gender Equity تبیین و خوشه‌بندی نابرابری‌های آموزشی در استان‌های ایران: نقش دسترسی به منابع، زیرساخت‌ها و عدالت جنسیتی 129 160 4167 10.22034/jscc.2026.22753.1225 FA حمید مسعودی گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0000-0003-0497-434X فاطمه چشک گروه جامعه‌شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0009-0002-5836-4520 Journal Article 2025 02 03 <strong>Background and Aim</strong><strong>:</strong> Educational inequality is a key mechanism through which social inequalities are perpetuated and regional disparities reproduced; concurrently, education can function as a lever for narrowing these gaps. Disparities in access to resources, infrastructure, and families' educational capital lead provinces to follow divergent trajectories in their educational development, thereby shaping the extent to which they remain trapped in or break away from cycles of deprivation. This study analyzes the spatial pattern of educational attainment across Iranian provinces to identify structural similarities and distinctions, demonstrating how cycles of continuity and change in educational inequality are reinforced or mitigated.<br /> <br /><strong>Data and Method</strong><strong>:</strong><strong> </strong>This descriptive–analytical study relies on a secondary analysis of official data from the national education system's Statistical Yearbooks. Indicators encompassing literacy rates, the gender gap, student–teacher, student–school, and student–class ratios, alongside internet access, were compiled for all provinces. Following data standardization, these metrics were consolidated into a composite index. Using hierarchical cluster analysis, provinces were categorized into "deprived," "medium attainment," and "high attainment" clusters.<br /> <br /><strong>Findings:</strong><strong> </strong>The results reveal substantial interprovincial disparities. Provinces such as Sistan and Baluchestan, Khuzestan, West Azerbaijan, Kurdistan, and Kohgiluyeh and Boyer-Ahmad fall into the "deprived" cluster. Conversely, Tehran, Isfahan, and Razavi Khorasan occupy the "high attainment" cluster. Meanwhile, South Khorasan, Fars, and Hamedan are situated within the "medium attainment" cluster, exhibiting a mixed profile of structural strengths and weaknesses.<br /> <br /><strong>Conclusion:</strong><strong> </strong>Educational inequalities in Iran contribute to the reproduction of social cleavages and restrict opportunities in marginalized provinces. Without equitable policymaking, targeted resource allocation, and infrastructure enhancement—particularly within the "deprived" cluster—progress toward educational justice will face serious challenges.<br /> <br /><strong>Key Message:</strong> Educational patterns in Iran can simultaneously perpetuate inequalities through unbalanced policies and act as a force for structural change. A targeted revision of resource distribution prioritizing provinces in the "deprived" cluster is a prerequisite for converting the educational system from a factor that reproduces inequality into an engine of socio-regional transformation and regional gap reduction. <strong>زمینه و هدف:</strong> نابرابری‌های آموزشی از مهم‌ترین سازوکارهای تداوم نابرابری‌های اجتماعی و بازتولید شکاف‌های منطقه‌ای در جوامع است؛ درعین‌حال، آموزش می‌تواند به‌عنوان اهرمی برای تغییر و کاهش این شکاف‌ها عمل کند. تفاوت در دسترسی به منابع آموزشی، زیرساخت‌های فناورانه و سرمایه آموزشی خانواده‌ها سبب می‌شود استان‌ها مسیرهای متفاوتی را در تجربه توسعه آموزشی و در نتیجه در میزان تداوم یا گسست از چرخه‌های محرومیت طی کنند. هدف این پژوهش، تحلیل الگوی توزیع برخورداری آموزشی در استان‌های کشور و شناسایی شباهت‌ها و تمایزهای ساختاری میان آن‌ها است.<br /> <br /><strong>روش و داده</strong><strong>‌</strong><strong>ها</strong><strong>: </strong>پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر داده‌های اسنادی رسمی سالنامه‌های آماری سازمان آموزش و پرورش کشور انجام شد. داده‌های مربوط به شاخص‌های نرخ‌محور آموزشی شامل باسوادی و بی‌سوادی، شکاف جنسیتی در آموزش، نسبت دانش‌آموز به معلم، مدرسه و کلاس و دسترسی به شبکه ملی اطلاعات و اینترنت برای استان‌های کشور گردآوری شد. این داده‌ها پس از استانداردسازی، در قالب یک شاخص ترکیبی برخورداری آموزشی تجمیع و با استفاده از تحلیل خوشه‌ای، استان‌ها براساس وضعیت نسبی آموزشی و زیرساختی در سه خوشه «محروم»، «برخورداری متوسط» و «برخورداری بالا» دسته‌بندی شدند.<br /> <br /><strong>یافته</strong><strong>‌</strong><strong>ها:</strong> نتایج نشان داد استان‌ها از نظر برخورداری نسبی از منابع و زیرساخت‌های آموزشی تفاوت‌های قابل‌توجهی دارند. برخی استان‌ها مانند سیستان و بلوچستان، خوزستان، آذربایجان غربی، کردستان و کهگیلویه و بویراحمد از حیث آموزشی در خوشه «محروم» قرار دارند، در حالی که استان‌هایی مانند تهران، اصفهان و خراسان رضوی در خوشه «برخورداری بالا» جای گرفته‌اند. گروهی از استان‌ها همچون خراسان جنوبی، فارس و همدان نیز در خوشه «برخورداری متوسط» قرار دارند که ترکیبی از نقاط قوت و ضعف را در شاخص‌های مختلف آموزشی نشان می‌دهند.<br /> <br /><strong>بحث و نتیجه</strong><strong>‌</strong><strong>گیری:</strong><strong> </strong>نابرابری‌های آموزشی در ایران منجر به بازتولید شکاف‌های اجتماعی شده و فرصت‌ها را برای ساکنان استان‌های محروم محدود می‌کند. نقشه خوشه‌بندی سه‌گانه این پژوهش نشان می‌دهد ترکیب نابرابرِ منابع و زیرساخت‌ها، استان‌ها را در موقعیت‌های متفاوتی از نظر برخورداری آموزشی قرار داده است و بدون سیاست‌گذاری عادلانه، تخصیص هدفمند منابع و تقویت زیرساخت‌های فیزیکی و دیجیتال به‌ویژه در استان‌های خوشه محروم، حرکت به‌سوی عدالت آموزشی با چالش روبه‌رو خواهد بود.<br /> <br /><strong>پیام اصلی: </strong>الگوهای نابرابری آموزشی در ایران نشان می‌دهد که آموزش می‌تواند هم به تداوم نابرابری‌ها از طریق سازوکارهای نهادی و سیاست‌های نامتوازن کمک کند و هم به‌عنوان نیرویی برای تغییر و اصلاح این الگوها عمل نماید؛ بازنگری هدفمند در سیاست‌ها و سازوکارهای توزیع منابع، با تمرکز بر استان‌های خوشه محروم، شرط لازم برای تبدیل آموزش از عامل بازتولید نابرابری به موتور تحول و کاهش شکاف‌های منطقه‌ای است. https://jscc.yazd.ac.ir/article_4167_a7a2468621c83158724775705d97a034.pdf