Document Type : Original Article
Author
Department of Demography, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran
Abstract
Keywords
مقدّمه و بیان مسأله
سالمندی جمعیت یک پدیده جهانی رو به رشد است، بهطوریکه برخی از کشورها در حال حاضر شاهد سالمندی جمعیت هستند و برخی دیگر در سالهای آتی سالمندی جمعیت را تجربه خواهند کرد. سالمندی جمعیت پیامدهایی در حوزههای مختلف برای جوامع دارد از جمله در حوزههای توسعه اقتصادی، رفاه، مصرف، مراقبت و الگوهای تحرک و مهاجرت (Bruce Newbold, 2018). افراد سالمند عمدتاً به علت محدودیت در شرایط جسمی و فیزیکی به میزان کمتری نسبت به نسلهای جوانتر که دلایل اصلی مهاجرت آنها دستمزد و دستیابی به فرصتهای شغلی است، مهاجرت میکنند (Rowles, 1986; Uhlenberg, 2006).
بهدلیل تغییرات جمعیتشناختی و گذار ساختار سنی از ساختار سنی جوان به سالمندی، در الگوی سنی مهاجرت تغییراتی در حال رخ دادن است. کاهش باروری و مرگ و میر منجر به تغییر در ساختار سنی جمعیت شده و با افزایش میانه سنی و سالمندی جمعیت انتظار میرود میزانهای مهاجرت کاهش یابد. اما مطالعات انجام شده در کشورهای اروپایی نشان از این دارد که میزان مهاجرت سالمندان بعد از بازنشستگی در حال افزایش است (Zaiceva, 2014). مهاجرت در اواخر عمر (مهاجرت در سنین بازنشستگی و سالمندی) یک پدیده رو به رشد در جهان است که از جمله دلایل آن امید زندگی بالاتر و بازگشت به مبدأ بعد از مهاجرت در سنین جوانی است (Montayre et al., 2017). مهاجران اواخر عمر امروزه در بسیاری از نقاط جهان از نسل پرجمعیتی هستند که از سلامت بالاتری برخوردارند و میتوانند برای زندگی در مدت زمان طولانیتری بعد از بازنشستگی خود برنامهریزی کنند (Lundholm, 2012). با وجود افزایش مهاجرت در اواخر عمر، مطالعات کمی در مورد این نوع مهاجرت انجام شده و غالب مطالعات انجام شده در زمینه مهاجرت جوانان بوده است. درحالیکه مهاجرت در اواخر عمر مخاطرات مضاعفی دارد و ممکن است بازنشستگان و سالمندان را همزمان با چالشهای سالمندی و مهاجرت در مکان جدید زندگی مواجه کند(Litwin & Leshem, 2008). افزایش مهاجرت در اواخر عمر از جمله تغییرات اجتماعی است که در سالهای اخیر در حال وقوع است و شناخت ابعاد مختلف آن برای مدیریت پیامدهای آن برای سالمندان، مبدأ و مقصد مهاجرت آنان ضروری به نظر میرسد.
مهاجرت در اواخر عمر میتواند چندین پیامد داشته باشد. ممکن است ساختار سنی جمعیت منطقه مبدأ و مقصد را تغییر دهد و بر توزیع فضایی جمعیت اثرگذار باشد (Mccarthy, 1983). مهاجرت سالمندان به مکان جدید میتواند بازسازی شبکه اجتماعی جدید را برای سالمندان دشوارتر کند و در نتیجه احساس تنهایی را در آنها افزایش دهد(De Jong Gierveld et al., 2015). همچنین میتواند پیامدهای اقتصادی برای مقصد داشته باشد برای مثال سرمایه اقتصادی و پسانداز سالمندان را به مکان جدید تزریق کند (Wu & Wu, 2023). جریان مهاجرت افراد بازنشسته و سالمند که پسانداز و سرمایه کافی دارند میتواند منجر به رشد اقتصادی در مقصد مهاجرت شده و رشد فعالیت در بخشهای خدماتی، خرده فروشی، مسکن و مشاغل مرتبط به نیازهای سالمندان را در پی داشته باشد (Day & Barlett, 2000).
تعداد جمعیت سالمند ایران (سنین 60 سال و بیشتر) از 1،173،679 نفر در سال 1335 به 7،414،091 نفر در سال 1395 رسید. در واقع جمعیت سالمند در طول نیم قرن 3/6 برابر شده است درحالیکه جمعیت کل کشور در همین دوره زمانی 2/4 برابر شده است (فتحی، 1399) طبق پیشبینیهای انجام شده در سال 1430 حدود یک چهارم جمعیت ایران را افراد بالای 60 سال یا سالمند تشکیل میدهد (زنجری و صادقی، 1400). با توجه به روند رو به رشد سالمندی جمعیت در ایران، پژوهش در مورد جنبههای مختلف زندگی سالمندان در ایران ضروری است. از جمله جنبههای زندگی سالمندان الگوی مهاجرت آنان است که میتواند متفاوت از الگوی مهاجرت جوانان باشد.
طبق دادههای منتشر شده در سایت مرکز آمار ایران، در فاصله سالهای 1395-1390، 4300988 نفر داخل مرزهای ایران مهاجرت کردهاند. از این تعداد 236528 نفر معادل 5/5 درصد از کل مهاجران در سنین 64-50 سال و 72008 نفر معادل 7/1 درصد از کل مهاجران در سنین 65 سال و بالاتر قرار داشتند. انتظار میرود در سالهای آینده با افزایش تعداد افراد در سنین بالای 50 سال و ورود نسل پرجمعیتتر به این سنین بر میزان مهاجرتهای داخلی در این سنین افزوده شود. با توجه به اینکه بیشتر مطالعات انجام شده در زمینه مهاجرت جوانان و افراد در سنین کار بوده است، خلأ مطالعاتی در زمینه مهاجرت در اواخر عمر و سنین سالمندی در ایران وجود دارد.
انجام پژوهش حاضر ضمن پر کردن شکاف موجود در تحقیقات علمی برای درک بهتر الگوهای فضایی مهاجرت در اواخر عمر، میتواند به شناخت مبدأها و مقاصد اصلی مهاجران در جمعیت بالای 50 سال توسط سیاستگذاران، کارکنان بخشهای مراقبتی و بهداشتی و صاحبان مشاغل کمک کند و آنها را در شناخت مناطقی که بیشترین نیاز را به خدمات مرتبط به سالمندان از جمله مراقبتهای بهداشتی، تفریحی و موارد دیگر دارند آگاه سازد. این مطالعه با هدف بررسی الگوی فضایی مهاجرت در اواخر عمر در ایران انجام شده است. سئوالات پژوهش این است که الگوی فضایی مهاجرت در جمعیت بالای 50 سال در ایران چگونه است؟ آیا خالص مهاجرت جمعیت بالای 50 سال در ایران به تفکیک مهاجرت در سنین 64-50 سال و سنین 65 سال و بالاتر دارای خوشهبندی فضایی است؟ اگر پاسخ به سوال مذکور مثبت است چه مناطقی خوشههای اصلی مهاجرفرست و مهاجرپذیر در سنین بالای 50 سال هستند؟
پیشینه تجربی
طبق مطالعات انجام شده الگوی فضایی مهاجرت در اواخر عمر درون مرزهای کشور را میتوان به دو نوع الگو تقسیم کرد: مهاجرت مرکزگرا و مهاجرت گریز از مرکز. مهاجرت مرکزگرا به مهاجرت از مناطق روستایی به شهری و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ اشاره دارد. این نوع الگوی مهاجرت برای بازنشستگان و سالمندانی که به دنبال سبک زندگی شهری یا مایل به زندگی با فرزندان و نوههای خود هستند جذاب است. شهرهای بزرگ با ارائه مراقبتهای بهداشتی با کیفیت بالا و با دسترسی آسان، طیف متنوعی از فعالیتهای فرهنگی و تفریحی، امکانات عمومی در دسترس، تعاملات بیننسلی بیشتر با فرزندان و نوههای مهاجران سالمند، به آنها کمک میکند تا وضعیت سلامتی بهتر داشته باشند. مهاجرت گریز از مرکز به حرکت و مهاجرت از کلانشهرها به مناطق دیگر که دارای آب و هوای مطبوع و امکانات زندگی بهتر هستند اشاره دارد. مهاجرت برگشتی رایجترین نوع مهاجرت از مرکز است. بازنشستگان و سالمندانی که در مناطقی غیر از کلانشهرها متولد شده و یا بزرگ شدهاند، احتمال بیشتری دارد که به محل تولد یا تربیت خود بازگردند (Wu & Wu, 2023).
نتایج مطالعات انجام شده نشان میدهد که الگوی فضایی مهاجرت در اواخر عمر در کشورهای مختلف متفاوت میباشد. در برخی از کشورها الگوی فضایی مهاجرت گریز از مرکز و در برخی نیز تمرکزاست. لی[1] (1980) در مطالعه خود نشان داد که در ایالات متحده، افراد سالمند تمایل دارند به مراکز شهری در مناطق سردسیر و شهرهای کوچک ساحلی و یا روستاهای با هوای گرمتر مهاجرت کنند. نتایج مطالعه لین[2] (1999) حاکی از آن است که این تمایل به مهاجرت به مناطق گرمسیر در ایالات متحده کمتر شده است. جانسون[3] و همکاران (2005) به این نتیجه رسیدند که افرد در سنین بالای 50 سال و در اواخر عمر از کلانشهرها مهاجرت میکنند. مطالعه جنسن و دلر[4] (2007) نشان داد که مهاجران به سمت مناطق گرمتر از مبدأ خود مهاجرت میکنند. نتایج مطالعه پلن و جورجویچ[5] (2009) نشان داد، مقصد و مبدأ افراد در گروههای سنّی مختلف متفاوت است و نسبت احتمالات مهاجرت افراد در سن 64-45 سال از کلانشهر به شهرهای کوچکتر بسیار بالا است و سالمندان به شهرهایی مهاجرت میکنند که امکانات رفاهی بالاتری دارند.
مطالعه شارما[6] (2012) در ایالات متحده نشان میدهد که با رسیدن نسل انفجار موالید به سنین بازنشستگی، مهاجرت در این سنین افزایش یافته و مهاجران بازنشسته و سالمند عمدتاً در منطقه کارولینای شمالی متمرکز هستند. مطالعه ابرامسن و اندرسن[7] (2015) در لهستان نشان داد که نسبت افراد سالمند متولد شده در دهه 1920 و 1930 که به مراکز شهری مهاجرت کردهاند به ترتیب 6/19 درصد و 5/21 درصد بوده است درحالیکه نسبت مهاجرانی که در این دو نسل به حومه شهر مهاجرت کردهاند به ترتیب 2/8 درصد و 7/5 درصد بوده است که نشان میدهد مهاجران بیشتر به نقاط شهری مهاجرت میکنند. مطالعه پارک و کیم[8] (2015) در کشور کره جنوبی نشان میدهد که قیمت مسکن و تسهیلات رفاهی از عواملی هستند که منجر به مهاجرت سالمندان به مناطق خاصی میشوند. وینکلر[9] و جانسون(2015) براساس دادههای مهاجرتداخلی ایالاتمتحده دریافتند که سالمندان به سمت شهرهای کوچک مهاجرت میکنند و مهاجرت سالمندان افزایش چشمگیری داشته است. نتایج مطالعه واکلر[10] (2016) حاکی از آن است که مهاجران سالمند از کلانشهرها با نسبت احتمالات بیشتر به شهرهای کوچک و حومه مهاجرت میکنند ولی مهاجران سالمند با تحصیلات و درآمد بیشتر به شهرهای بزرگتر یا متوسط میروند.
شافار[11] و همکاران (2018) در مطالعه خود در فرانسه به این نتیجه رسیدند که بازنشستگان و سالمندان عمدتاً به مناطق آفتابی و گرمتر مهاجرت میکنند و برای این نقل مکان گاهی مسافتهای دور را طی میکنند. مطالعه پیتل[12] و همکاران (2020) نشان از این دارد که مهاجرت سالمندان در لهستان بیشتر مهاجرت به سمت شهرها بوده است تا مهاجرت به روستاها (مهاجرت متمرکز). مطالعه ژانگ[13]و همکاران (2021) در ایالاتمتحده نشان میدهد که مهاجرت افراد سالمند در زیر گروههای مهاجرت سالمندان در سنین مختلف و مهاجرت دروناستانی و بیناستانی به مجموعههای مختلف از متغیرها مرتبط است و اثر متغیرهایی همچون امکانات تفریحی و در دسترس بودن بیمارستان در همه انواع مهاجرت سالمندان قابلتوجه نیست. وو و وو (2023) در مطالعه خود دریافتند که مهاجرت سالمندان در چین به منطقه شرقی به شکل قابلتوجهی بیشتر از مناطق مرکزی و غربی است. سالمندان مناطق توسعهیافته شهری را برای مهاجرت انتخاب میکنند و مهاجرت سالمندان به مناطق شهری بسیار بیشتر از مناطق روستایی است.
مطالعه کین[14] و همکاران (2024) در کشور چین نشان داد که درحالیکه مقیاس مهاجرت سالمندان در چین به میزان قابلتوجهی کوچکتر از مهاجرت افراد جوان است اما از الگوی فضایی مشابهی پیروی میکند. به این ترتیب که سالمندان نیز همانند جوانان عموماً از مناطق مرکزی و غربی به منطقه شرقی مهاجرت میکنند و مهاجران سالمند در مناطق محدودی متمرکز هستند. این مطالعه نشان داد که سالمندان بیشتر به مناطقی مهاجرت میکنند که نزدیک دیگر اعضای خانواده از جمله فرزندان و نوههای خود باشند. هوانگ[15] و همکاران (2024) با بررسی مهاجرت سالمندان در چین به این نتیجه رسیدند که مهاجرت سالمندان در چین شامل دو مرحله است. در مرحله اول سالمندان به مناطقی که خدمات پزشکی بهتر، مناطق سرسبز، و آلودگی هوا و دمای کمتری دارند مهاجرت میکنند. در مرحله دوم برخی از مهاجران سالمند به استان محل زندگی قبلی و محل زندگی فرزندانشان باز میگردند. مطالعه صادقی و آقایی (1401) در زمینه بررسی همبستههای مهاجرت سالمندان نشان داد که احتمال مهاجران مردان سالمندان از زنان سالمند، مهاجرت سالمندان بدون همسر از مهاجرت سالمندان دارای همسر، مهاجرت سالمندان با تحصیلات دانشگاهی از سالمندان بیسواد بیشتر است.
بررسی مطالعات انجام شده در ایران نشان میدهد که مطالعات انجام شده در زمینه مهاجرت در اواخر عمر اندک بوده و مطالعهای که به بررسی الگوی فضایی مهاجرت در سنین بالای 50 سال در ایران انجام شده باشد یافت نشد.
ملاحظات نظری
در این مطالعه برای بررسی الگوی فضایی مهاجرت در اواخر عمر از نظریات مهاجرت دافعه و جاذبه لی و مسیر زندگی استفاده شده است. نظریه جاذبه- دافعه و مسیر زندگی از نظریههایی است که بهطور گسترده برای تجزیه و تحلیل مهاجرت استفاده میشوند.
نظریه جاذبه- دافعه که توسط لی[16] (1966) ارائه شد استدلال میکند که تصمیم افراد برای مهاجرت تحتتأثیر عوامل فشار یا دافعه مبدأ، عوامل کشش یا جاذبه مقصد و تفاوتهای شخصی است. عوامل دافعه مبدأ، انگیزه مهاجران برای مهاجرت است و عوامل جاذبه ویژگیهای مقصد را نشان میدهد که مهاجران را جذب میکند (de Hass, 2010). چمپین[17] (1998) بیان میکند که جاذبه و دافعه مهاجرت را میتوان در سطح خرد برای افراد و در سطح کلان برای یک گروه مانند یک گروه سنی به کار برد. در واقع میتوان استدلال کرد که برای یک گروه سنی از جمله افراد در سنین بازنشستگی و سالمندی ویژگیهای خاصی در مبدأ و مقصد انگیزه مهاجرت آنها میباشد. براساس این نظریه افراد سالمند در شرایطی مهاجرت خواهند کرد که تفاوت معناداری بین شرایط موجود زندگی و شرایط مطلوب زندگی آنها وجود داشته باشد. دلایلی که افراد جوان مهاجرت میکنند با دلایل مهاجرت سالمندان متفاوت میباشد. مهاجرت سالمندان عمدتاً بعد از بازنشستگی و با هدف بهبود کیفیت زندگی انجام میشود. بازنشستگان و سالمندان نیاز به رفاه و مراقبت بهداشتی بیشتری دارند و در پی دستیابی به آن، انگیزه مهاجرت در آنها به مکانهایی که این امکانات را دارد شکل میگیرد (Hansen & Gottschalk, 2006). تحقیقات نشان میدهد که مهاجرت در اواخر عمر با ویژگیهای متفاوت مقصد ارتباط دارد از جمله؛ عوامل فیزیکی و محیطی (مانند مساحت، تراکم و آب و هوا)، امکانات تفریحی و فرهنگی (مانند رستورانها، موزهها و ...) و عوامل اقتصادی (مانند هزینههای زندگی و کیفیت مسکن) (Zhang et.al, 2021).
در قالب نظریه مسیر زندگی، پولاچک و هوروات[18] (1977) بیان میکنند که مهاجرت یک فرآیند سرمایهگذاری در طول عمر است و این سرمایهگذاری در هر دوره از زندگی و سنین مختلف به شکل متفاوتی انجام میشود. آنها استدلال میکنند که در هر دوره از زندگی مهاجران مقاصدی با خصوصیات مختلف را برای مهاجرت انتخاب میکنند. این دو نظریهپرداز، بیان میکنند که در مکانها ویژگیهای مختلفی از جمله میزان بیکاری، سطح قیمت، وضعیت صنعتی، ساختار شغلی و سرانه هزینههای عمومی برای آموزش وجود دارد و افراد با توجه به این ویژگیها تصمیم به مهاجرت میگیرند. با حرکت فرد در چرخهزندگی و در سنین مختلف، تقاضای افراد برای انتخاب مکانهای با ویژگیهای مختلف تغییر میکند. بهعنوان مثال، یک جوان در مراحل اولیّه زندگی خود با احتمال بیشتری به مکانهایی که جمعیت جوان و مشاغل با درآمد بالا دارد مهاجرت میکند، درحالیکه شخصی که بازنشسته شده است ترجیح میدهد به مکانهایی که شرایط متفاوتی دارد برای مثال آب و هوای مطلوبتر و مراقبتهای بهداشتی خوب دارد مهاجرت کند. این دو نویسنده استدلال میکنند که همزمان با تغییر در ساختار سنی جوامع و تعداد جمعیت در چرخههای مختلف زندگی، الگوهای مهاجرت داخلی و انتخاب مکانها برای مهاجرت تغییر میکند (Louis, 2013).
ادمانستون[19] (2013) بیان میکند که با استفاده از دیدگاه مسیر زندگی[20] میتوان به تحلیل مهاجرت پرداخت. الگوهای مهاجرت از ریتم مسیر زندگی پیروی میکند که طبق آن مهاجرت در دورههای مختلف زندگی افراد تحتتأثیر خواستهها و نیازهای هر دوره رخ میدهد. انگیزههای مهاجرت در سنین مختلف متفاوت است و انتقالات دوره زندگی مانند ازدواج، صاحب فرزند شدن و بازنشستگی، میزان مهاجرت را تغییر میدهد. در مقایسه با جوانان و افراد در سن کار که دستمزد و فرصتهای شغلی انگیزههای اصلی مهاجرت هستند، انگیزه مهاجرت برای افراد سالمند عوامل دیگری است. مهاجرت ریشه در زمان دارد و با توجه به تقاضا برای امکانات رفاهی در سنین مختلف تغییر میکند. چهار انتقال مهم زندگی شامل خانواده، شغل و فعالیت، درآمد و مسکن و تحرک بر مهاجرت در سنین مختلف اثر میگذارد. ادمانستون بیان میکند در سنین سالمندی انتقالاتی از جمله بازنشستگی، بیوهگی، ازدواج مجدد، ترتبیات زندگی جایگزین، پسانداز و درآمد بازنشستگی از عواملی است که میتواند منجر به مهاجرت فرد شود.
براساس نظریههای مرور شده انتظار میرود که مهاجرت افراد در اواخر عمر و در سنین بازنشستگی و سالمندی با اهداف متفاوتی نسبت به مهاجرت جوانان صورت گیرد و در نتیجه افراد در اواخر عمر تحتتأثیر اهداف خود و ویژگیهای مختلف مکانی مهاجرت کرده و مکانهایی خاص را برای مهاجرت خود انتخاب میکنند.
روش و دادههای پژوهش
روش این مطالعه کمی و از نوع تحلیل ثانویه دادهها میباشد. دادههای مورد استفاده، دادههای مهاجران واردشده به و خارجشده از هر شهرستان در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر هر شهرستان است. تعداد شهرستانهای کشور در سرشماری 1395، 429 شهرستان است.
پلن و هنیس[21] (2003)، مهاجرت در سنین مختلف را به پنج گروه سنی تقسیمبندی کردهاند و هر کدام را نماینده یک نوع مهاجرت عنوان کردند. در تقسیمبندی آنها مهاجرت در سنین 64-50 سال نماینده مهاجرت در سنین بازنشستگی و مهاجرت در سنین 65 سال و بالاتر نماینده مهاجرت سنین بازنشستگی و سالمندی است. با اقتباس از این تقسیمبندی در این مطالعه مهاجرت در اواخر عمر در دو گروه سنی 64-50 سال (سنین بازنشستگی) و 65 سال و بالاتر (سنین سالمندی) و در مقیاس شهرستان براساس دادههای سرشماری 1395 بررسی میشود. بدین منظور خالص مهاجرت[22] در این دو گروه سنی برای هر یک از شهرستانها محاسبه میگردد. برای محاسبه خالص مهاجرت، مهاجران وارد شده به هر شهرستان در هر یک از دو گروه سنی، از مهاجران خارج شده از هر شهرستان کسر شده و بر تعداد جمعیت هر شهرستان در آن دو گروه سنی تقسیم و بر عدد 1000 ضرب میشود.
اعداد مثبت بهدست آمده از محاسبه خالص مهاجرت نشان میدهد که به ازای هر 1000 نفر جمعیت در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر چه تعداد در اثر مهاجرت به شهرستان اضافه شدند و آن شهرستان در گروه سنی مورد بررسی (64-50 سال و 65 سال و بالاتر) مهاجرپذیر است. اعداد منفی بهدست آمده نشاندهنده مهاجرفرستی هر شهرستان است و نشان میدهد که به ازای هر 1000 نفر جمعیت در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر چند نفر در این سنین در اثر مهاجرت از شهرستان کاسته شده است.
در این مقاله برای بررسی الگوی فضایی مهاجرت در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر در ایران از آزمون خودهمبستگی فضایی موران[23]و آماره تحلیل نقاط داغ[24] استفاده شده است. شاخص خودهمبستگی موران سراسری در جهت این اصل جغرافیایی است که در سال 1970، والدو تابلر[25] جغرافیدان آمریکایی به این صورت مطرح کرد: در جغرافیا، همه پدیدهها به همدیگر مرتبطاند، این ارتباط، بین پدیدههایی که به هم نزدیکترند بیشتر و بین پدیدههایی که از هم دورترند، کمتر است. وی این اصل را قانون اول جغرافیا نامید (Miller, 2004). آزمون خود همبستگی موران سراسری، یک الگوی عمومی از توزیع فضایی کل دادههای مورد مطالعه در اختیار ما قرار میدهد تا مشخص کند که آیا متغیر مورد بررسی ما با قانون اول جغرافیا مطابقت دارد؛ به این معنا که آیا مواردی که نزدیک به هم هستند به هم مرتبط هستند؟. در این آماره عدد صفر نشاندهنده الگوی تصادفی از توزیع فضایی است. هر چقدر عدد بهدست آمده به 1 نزدیکتر باشد نشاندهنده همبستگی مثبت و نشاندهنده وجود خوشههای معنادار از کمیتهای بزرگ در متغیر مورد مطالعه و هرچقدر به 1- نزدیکتر باشد نشاندهنده توزیع فضایی یکنواخت از پدیده مورد مطالعه است (Anselin, 2019).
بهمنظور شناسایی الگوهای محلّی از آماره تحلیل نقاط داغ گتیس- اورد جی استفاده میشود. هدف از تحلیل نقاط داغ، شناسایی گروهبندیها یا خوشههای مکانی در یک منطقه است. چنین خوشهها یا گروهبندیهایی میتواند مقادیر بالا یا پایین یک پارامتر یا متغیر را نشان دهد که به ترتیب مربوط به نقاط داغ (نقاط قرمز رنگ در نقشه) و نقاط سرد (نقاط آبی رنگ در نقشه) است. گروهبندیها براساس معیار مجاورت جغرافیایی شناسایی میشود. این روش از یکسو مناطقی را شناسایی میکند که با محیط اطراف خود با مقادیر بالا یا پایین مطابقت دارند. از سوی دیگر، مناطقی را پیدا میکند که پارامتر مورد مطالعه در آنجا بسیار بالا یا پایین است؛ یعنی مناطقی که در مقایسه با محیط اطرافش بسیار متفاوت است. مواردی نیز وجود دارد که امکان خوشهبندی در آنها وجود ندارد که با طبقه عدم معناداری[26] در نقشههای خروجی مشخص میشود (Getis & Ord, 1992).
یافتههای پژوهش
شکل 2، خالص مهاجرت شهرستانها در دو گروه سنی 64-50 سال و 65 سال و بالاتر را در دوره 1395-1390 نشان میدهد که در سنین 64-50 سال شهرستانهای سربیشه (1/67-)، آغاجاری (7/52-)، کهگلویه (7/51-)، مسجدسلیمان (1/50-) و زابل (1/45-) بیشترین خالص مهاجرت منفی را داشتهاند. شهرستانهای استانهای خوزستان، کرمانشاه، کردستان و کهگلویه و بویراحمد، از شهرستانهایی هستند که خالص مهاجرت منفی بیشتری نسبت به بقیه شهرستانهای استانهای دیگر در این سنین داشتند. شهرستانهای پردیس (5/189)، اسکو (4/175)، رباطکریم (8/108)، کنگان (1/92) و شاهینشهر (3/83) بیشترین خالص مهاجرت مثبت را داشتهاند. شهرستانهای استانهای تهران، خراسانرضوی، مازندارن، گیلان، آذربایجان شرقی، اصفهان، البرز و مرکزی، خالص مهاجرت مثبت بیشتری نسبت به بقیه شهرستانهای استانهای دیگر داشتهاند (شکل 1).
خالص مهاجرت در سنین 65 سال و بالاتر که نشاندهنده مهاجرت سالمندان است شهرستانهای مسجد سلیمان (9/34-)، ماهنشان (1/34-)، زابل (8/30-)، سربیشه (4/29-) و آغاجاری (5/27-) بیشترین خالص مهاجرت منفی را داشتهاند. شهرستانهای استانهای خوزستان، کرمانشاه، کردستان و کهگلویه و بویراحمد، از شهرستانهایی هستند که خالص مهاجرت منفی بیشتری نسبت به بقیه شهرستانهای استانهای دیگر در این سنین داشتند. بیشترین خالص مهاجرت مثبت در این سنین متعلق به شهرستانهای پردیس (4/200)، رباط کریم (9/104)، اسکو (3/95)، البرز (5/63) و ساووجبلاغ (2/58) است. شهرستانهای استانهای تهران، مازندران، آذربایجان شرقی، خراسان رضوی، البرز و قزوین بیشترین خالص مهاجرت مثبت را در مقایسه با شهرستانهای استانهای دیگر داشتهاند.
مرور دادههای بهدست آمده نشان از این دارد که بسیاری از کلانشهرها و شهرهای بزرگ کشور خالص مهاجرت منفی را در هر دو گروه سنی 64-50 سال و 65 سال و بالاتر داشتهاند که از بین آنها میتوان به شهرهای تهران، اصفهان، اراک، تبریز، قزوین، اراک و اهواز اشاره کرد.
بهمنظور بررسی الگوی فضایی مهاجرت در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالانر، ابتدا شاخص موران سراسری محاسبه گردید. جدول 1، نتایج آزمون خود همبستگی فضایی موران سراسری خالص مهاجرت سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر شهرستانها را نشان میدهد. موران سراسری بدست آمده در سنین 64-50 سال 378/0 و در سنین 65 سال و بالاتر 439/0 و در سطح معناداری 0001/0 میباشد که نشان میدهد خالص مهاجرتی شهرستانها در این دو گروه سنی دارای خود همبستگی فضایی مثبت است. این نتیجه بدین معناست که خوشهبندی فضایی در خالص مهاجرت شهرستانها در سنین بازنشستگی و سالمندی وجود داد. شکل 1 نمودار آزمون خود همبستگی فضایی موران سراسری خالص مهاجرت بازنشستگان و سالمندان را در دوره 1395-1390 نشان میدهد. نقاط قرمز رنگ در هر یک از نمودارها که با نقطه چین مشخص شده نشاندهنده وجود خوشهبندی فضایی معنادار است.
جدول1. نتایج آزمون خودهمبستگی فضایی موران سراسری خالص مهاجرت جمعیت 64-50 و 65 سال و بالاتر در ایران.
|
خالص مهاجرت
|
شاخص موران سراسری
|
Z-score
|
معناداری
|
|
خالص مهاجرت جمعیت 64-50 سال
|
378/0
|
67/20
|
0001/0
|
|
خالص مهاجرت جمعیت 65 سال و بالاتر
|
439/0
|
20/25
|
0001/0
|
شکل 3، نتایج تحلیل نقاط داغ و سرد خالص مهاجرت در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر شهرستانهای ایران را در دوره 1395-1390 نشان میدهد. لکه داغ نشاندهنده کانون شهرستانهایی است که خالص مهاجرت مثبت در جمعیت سنین 64-50 سال و 65 سال دارند و جمعیت آنها در این سنین در اثر مهاجرت افزایش یافته است. در مقابل لکه سرد نیز نشاندهنده کانون شهرستانهایی است که خالص مهاجرت منفی در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر دارند و مهاجرت منجر به کاهش جمعیت آنها در این سنین شده است.
در خالص مهاجرت 64-50 سال وسیعترین کانون لکه داغ با سطح اطمینان 99 درصد در نیمه شمالی کشور قرار دارد که شامل شهرستانهای استانهایی مانند تهران، البرز، قزوین، مرکزی، اصفهان، مازندارن و گیلان است از جمله شهرستانهای پردیس، رباط کریم، دماوند، بابل، بابلسر، آمل، آبیک، و زرندیه. کانون لکه داغ دیگر با اطمینان 90 و 95 درصد در مجاورت شهرستان اصفهان و در شهرستانهای نائین، اردستان، خور و بیابانک، آران و بیدگل وجود دارد. کانون لکه داغ بعدی با سطح اطمینان 95 درصد و 90 درصد در شمال شرقی کشور و در اطراف شهر مشهد قرار دارد که شامل شهرستانهای چناران، بینالود، قوچان و نیشابور میشود. لکه داغ دیگر با سطح اطمینان 95 درصد و 90 درصد در شمال غربی کشور در استان آذربایجان غربی و اطراف شهر تبریز قرار دارد که شامل شهرستانهای اسکو، جلفا، عجبشیر، شبستر و بستانآباد است. لکه داغی در جنوب کشور با سطح اطمینان 95 درصد و 99 درصد در استان بوشهر و در شهرستانهای ابوموسی، بند لنگه، بستک و پارسیان وجود دارد.
در مقابل، یک کانون لکه سرد وسیع با سطح اطمینان 99 درصد در مناطقی از نیمه غربی کشور وجود دارد که شامل شهرستانهای استانهایی از جمله کرمانشاه، کردستان، لرستان، ایلام، خوزستان و همدان است. شهرستانهای آغاجاری، باغ ملک، دزفول، اسلامآباد غرب، کوهدشت، الیگودرز، ایذه، قروه، سنقر از جمله شهرستانهایی هستند که در این لکه سرد قرار دارند. یک لکه سرد محدود در شهرستان نهبندان استان خراسان جنوبی با سطح اطمینان 90 درصد وجود دارد.
در خالص مهاجرت بالای 65 سال، یک لکه داغ وسیع در نیمه شمالی و بخشی از مرکز قرار دارد که مشابه لکه داغ وسیع در خالص مهاجرت 64-50 سال است. شهرستانهای استانهای تهران، مرکزی، مازندارن، قزوین و کرج از شهرستانهای موجود در این لکه داغ هستند از جمله شهرستانهای پردیس، آمل، ساووجبلاغ، دماوند، اشتهارد، نظرآباد و رباطکریم. لکه سرد وسیعی در نیمه غربی کشور وجود دارد که شهرستانهای استانهای کرمانشاه، کردستان، ایلام، لرستان و خوزستان از جمله شهرستانهایی هستند که در این لکه سرد قرار دارند. با این حال شهرستانهای استان اهواز با سطح اطمینان 99 درصد با احتمال بیشتری در این لکه قرار دارند از جمله شهرستانهای شوشتر، ایذه، باغ ملک، مسجدسلیمان و شوش.
بحث و نتیجهگیری
سرعت افزایش جمعیت سالمند ایران در سالهای اخیر از سرعت افزایش جمعیت پیشی گرفته است و طبق پیشبینیهای انجام شده، ایران در سالهای آتی با پدیده سالمندی جمعیت مواجه خواهد شد. الگوهای رفتاری سالمندان با جوانان در حوزههای مختلف، از جمله مهاجرت متفاوت است. درحالیکه جوانان عمدتاً در پی کسب شغل و به دلایل اقتصادی به کلانشهرها و شهرهای بزرگ مهاجرت میکنند، انگیزه مهاجرت بازنشستگان و سالمندان و الگوی فضایی مهاجرت آنان متفاوت از جوانان است. این مطالعه با هدف بررسی الگوی فضایی مهاجرت در اواخر عمر انجام شد. یکی از سئوالات مطرح در این مطالعه این بود که الگوی فضایی مهاجرت در اواخر عمر به تفکیک سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر چگونه است؟. نتایج محاسبه شاخص خالص مهاجرت در مهاجرت سنین 64-50 سال نشان داد که شهرستانهای سربیشه، آغاجاری، کهگلویه و مسجد سلیمان مهاجرفرستترین و شهرستانهای پردیس، اسکو، رباطکریم، کنگان و شاهینشهر از جمله مهاجرپذیرترین شهرستانهای کشور هستند. شهرستانهای مسجد سلیمان، ماهنشان، زابل، سربیشه و آغاجاری شهرستانهای مهاجرفرست و شهرستانهای پردیس، رباطکریم، اسکو، البرز و ساووجبلاغ مهاجرپذیرترین شهرستانها در سنین 65 سال و بالاتر یعنی مهاجرت در سنین سالمندی بودند.
سئوال دیگر این مطالعه این بود که آیا مهاجرت در اواخر عمر در شهرستانها دارای خوشهبندی فضایی است؟ و در صورت پاسخ مثبت چه مناطقی خوشههای مهاجرپذیر و مهاجرفرست هستند؟ برای پاسخ به این سئوال از دو روش خودهمبستگی فضایی موران سراسری و تحلیل نقاط داغ و سرد استفاده شد. یافتهها نشان داد که مهاجرت در اواخر عمر و در سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر در ایران دارای خوشهبندی فضایی و مناطق خاصی مهاجرپذیر و مهاجرفرست هستند.
با توجه به پاسخ مثبت به سئوال خوشهبندی فضایی مهاجرت در اواخر عمر در ایران، پاسخ سئوال دیگر برای شناسایی الگوهای فضایی با کاربرد روش تحلیل نقاط داغ و سرد مورد بررسی قرار گرفت تا مشخص شود مناطق اصلی مهاجرپذیر و مهاجرفرست در اواخر عمر چه مناطقی هستند. یافتههای این مطالعه در بخش تحلیل نقاط داغ نشان داد که الگوی فضایی مهاجرت در سنین 64-50 سال عمدتاً مهاجرت به شهرستانهایی در اطراف برخی از کلانشهرهای کشور از جمله تهران، کرج، مشهد، تبریز و اصفهان است و این مناطق اصلیترین مناطق مهاجرپذیر در سنین بازنشستگی هستند. تحلیل نقطه داغ دیگر نشان از این داشت که مهاجرت به شهرستانهای شمالی کشور و استانهای مازندارن و گیلان که هم شامل شهرستانهای این دو استان و هم مراکز آنها، یعنی ساری و رشت، میشود الگوی دیگر مهاجرت در سنین 64-50 سال در ایران است. الگوی فضایی مهاجرت در سنین 65 سال و بالاتر در بخش تحلیل نقاط داغ تا حدودی مشابه الگوی مهاجرت در سنین 64-50 سال بود با این تفاوت که خوشهبندی بهدست آمده نشان داد که مناطق واقع در شمال و بخشی از مرکز از جمله شهرستانهای اطراف شهرستان تهران و کرج مناطقی هستند که بیشترین خالص مهاجرت مثبت را در این سنین دارند. یافته دیگر این تحقیق با تحلیل نقاط سرد خالص مهاجرت سنین 64-50 سال و 65 سال و بالاتر نشان داد که مناطق غرب کشور و استانهایی همچون کرمانشاه، کردستان، خوزستان و ایلام در خوشه سرد قرار داشته و مناطق مهاجرفرست در این سنین هستند.
مهاجرت به شهرستانهایی در نزدیکی کلانشهرها و شهرستانهای بزرگ میتواند نوعی مهاجرت بازگشتی در اواخر عمر باشد. از سوی دیگر مهاجرت در شهرستانهای مجاور کلانشهرها میتواند دلایلی از جمله نزدیکی به مراکز اصلی خدمات بهداشتی و درمانی و نزدیکی به فرزندان و نوههای بازنشستگان و سالمندان داشته باشد. همچنین وجود آب و هوای مناسب در شمال کشور، شهرستانهای این منطقه را به مقصد مهاجران بازنشسته و سالمند تبدیل کرده است که میتواند با افزایش جمعیت در سنین بالای 50 سال در سالهای آتی بر میزان آن افزوده شود. ایجاد امکانات لازم برای سکونت افراد در اواخر عمر و ایجاد خدمات مرتبط به سالمندان در این مناطق ضروری به نظر میرسد. نتایج بهدست آمده در این تحقیق با نتایج مطالعات جانسون و همکاران (2005)، پلن و جورجیچ (2009) و والکلر (2016) که نشان داد بازنشستگان و سالمندان به مناطق حاشیه کلانشهرها مهاجرت میکنند سازگار است.
نظریه جاذبه- دافعه و مسیر زندگی میتواند در تبیین الگوی فضایی مهاجرت در اواخر عمر در ایران مورد استفاده قرار گیرد. با استفاده از نظریه مسیر زندگی میتوان استدلال کرد که مهاجران در اواخر عمر و در سنین بازنشستگی و سالمندی با نیاز همزمان به دسترسی به مراکز بهداشتی و خدماتی در کلانشهرها و دوری از معایب زندگی در دوران سالمندی در این کلانشهرها از جمله شلوغی و آب و هوای نامناسب، به شهرستانهایی در مجاورت شهرستانهای بزرگ مهاجرت میکنند. همچنین طبق نظریه جاذبه- دافعه آب و هوای مناسب در شمال کشور جاذبهای را برای مهاجرت بازنشستگان و سالمندان به این مناطق فراهم کرده و میتواند تبیینکننده مهاجرپذیری این مناطق در سنین بازنشستگی و سالمندی باشد. از آنجایی که طبق مطالعه تنها و همکاران (1400) مناطق غرب کشور کمترین سطح توسعهیافتگی را در بخشهای مختلف توسعه از جمله توسعه اقتصادی و بهداشتی دارند، نبود امکانات لازم در حوزههای مختلف میتواند از عوامل دافعه مهاجرت در اواخر عمر از این مناطق میباشد. نتایج تحقیق در این بخش همراستا با نتایج مطالعه وو و وو (2023) است که نشان داد بازنشستگان و سالمندان جهت دسترسی به امکانات و خدمات مورد نیاز از مناطق کمتر توسعهیافته به سمت مناطق توسعهیافته مهاجرت میکنند. همچنین نتایج این مطالعه با نتایج مطالعه صادقی و آقایی (1401) که نشان داد مهاجران بعد از بازنشستگی جهت دستیابی به امکانات رفاهی مهاجرت میکنند سازگار است. ایجاد زیرساختهای لازم جهت توسعه همه جانبه از جمله توسعه در بخش مراقبتهای بهداشت و درمان میتواند از مهاجرت بازنشستگان و سالمندان از مناطق غربی کشور جلوگیری کرده و زمینه رفاه بیشتر بازنشستگان و سالمندان در این مناطق را فراهم کند.
بهدلیل کمبود دادهها و اطلاعات لازم در زمینه موضوع تحقیق، نویسنده پیشنهاد میکند جهت کشف و شناسایی دلایل مهاجرت در اواخر عمر در ایران مطالعات کیفی صورت گیرد تا مشخص شود عواملی از جمله تغییر در ترتیبات زندگی، سطح تحصیلات، وضعیت اقتصادی و پسانداز و دریافت حمایت و مراقبت از فرزندان و نوهها چه تأثیراتی در مهاجرت بازنشستگان و سالمندان و انتخاب مقصد مهاجرت آنان دارد. همچنین پژوهش در زمینه پیامدهای مهاجرت در اواخر عمر در ابعاد مختلف بر مناطق مهاجرپذیر همچون تأثیر بر افزایش تقاضای مشاغل و خدمات مورد نیاز سالمندان، میتواند موضوع پژوهش دیگری باشد.
تشکر و قدردانی
این اثر تحت حمایت مادی بنیاد ملی علم ایران (INSF) برگرفته از طرح شماره 4037786 انجام شده است و بدینوسیله از حمایت بنیاد ملی علم ایران سپاسگزاری میگردد.
[1]. Lee
[2]. Lin
[3]. Johnson
[4]. Jensen and Deller
[5]. Jurjevich
[6]. Sharma
[7]. Abramsson and Andersson
[8]. Park & Kim
[9]. Winkler and Johnson
[10]. Walkler
[11]. Schaffar
[12]. Pytel
[13]. Zhang
[14]. Qin
[15]. Huang
[16]. Lee
[17]. Champion
[18]. Polachek and Horvath
[19]. Edmonston
[20]. Life course
[21]. Plane and Heins
[22]. Net Migration Rate (NMR)
[23]. Global Morans I
[24]. Getis-Ord Gi
[25]. Tobler
[26]. No Significant
)