سازوکارهای پویای إعمال قانون در بسترهای متفاوت اجتماعی: بازخوانی نظریه هندسه اجتماعی حقوق

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده

استادیار حقوق کیفری و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق، علوم سیاسی و تاریخ، دانشگاه یزد، یزد، ایران

چکیده

زمینه و هدف: این فرض که حقوق به‌عنوان بعد هنجارین و تنظیم‌گر روابط اجتماعی، کنترل‌کننده سایر ابعاد زندگی اجتماعی است توسط نظریه‌های جامعه‌شناختی حقوق به چالش کشیده شده است. نظریه هندسه اجتماعی حقوق (یا نظریه حقوقی ناب)، براساس شواهد عینی رویکرد جامعی در خصوص سازوکارهای إعمال قانون با توجه به ساختار و زمینه اجتماعی آن ارائه می‌دهد که تابع مقتضیات و شرایط خاص زمانی و مکانی تفاوت و تغییر می‌پذیرد.

 روش و دادهها: این پژوهش به روش تحلیل اسنادی ادبیات نظری و همچنین پژوهش‌های تکمیل‌کننده آن صورت گرفته است. دوره زمانی مورد تحلیل در مطالعه حاضر، از دهه 1970 تا دهه کنونی را در برمی‌گیرد و زمینه‌های تکوین و تغییر این نظریه توصیف و تحلیل می‌گردد.

یافتهها: مطابق این نظریه و یافته‌های حاصل از پژوهش‌های تجربی 50 ساله پیرامون آن، ابعاد حیات اجتماعی از جمله ریخت‌شناسی، قشربندی، فرهنگ، سازمان اجتماعی و کنترل اجتماعی نه تنها به‌طور مستقیم بر میزان و سبک إعمال قانون تأثیر‌گذارند، بلکه به تناسب تغییرات آن‌ها، ابزارهای قانونی و سبک‌های پاسخ‌دهی به هنجارهای حقوقی نیز دگرگون می‌شود. بنابراین، سازوکارهای قانونی و چگونگی إعمال آن‌ها به‌طور مستقیم متأثر از تغییر زمینه‌ها و بسترهای اجتماعی آن‌هاست.

بحث و نتیجهگیری: حقوق صرفاً ابزار «کنترل اجتماعیِ دولتی» یا هنجار رسمی صرف نیست. بلکه میزان إعمال و سبک إعمال آن (نوع پاسخ) را مداخله‌گران به‌عنوان کنش‌گران اجتماعی و کاملا متأثر از بافت و ساخت اجتماعی تعیین می‌نمایند. علاوه بر این، همان‌طور که اجزاء حیات اجتماعی مانند فرهنگ و کنترل‌های غیررسمی و روابط اجتماعی در طول زمان و مکان تغییر می‌نمایند، سازوکارهای قانونی نیز به تناسب آن منعطف و دگرگون می‌شوند. به بیان روشن‌تر، اصل عام و کلی بودن قاعده حقوقی به‌مثابه قواعد ثابت و کلی حقوق هیچ معنایی در عالم واقع ندارد. بلکه ویژگی اصلی حقوق، نسبیت آن در پرتو بافت و هندسه اجتماعی متغیر هر موضوع/واقعه است.

پیام اصلی: حقوق نه تنها کنترل‌کننده اصلی حیات اجتماعی نیست، بلکه وضع، إعمال و اجرای آن متأثر از ساختار و زمینه اجتماعی متغیر و متفاوت هر پرونده است. بازیگران عدالت نه به‌عنوان زبان و نماینده قانون بلکه به‌عنوان نماینده زمینه و ساختاری که قانون در آن قابل إعمال است، میزان و کیفیت إعمال آن را تعیین می‌کنند. بنابراین، با تغییر ساختارها، إعمال قانون و سازوکارهای آن نیز تفاوت و تنوع می‌پذیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Dynamic Mechanisms of the Application of Law in Diverse Social Contexts: A Re-reading of the Social Geometry of Law Theory

نویسنده [English]

  • Mahbube Amini
Assistant Professor of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Political Science and History, Yazd University, Yazd, Iran
چکیده [English]

Background and Aim: The prevailing assumption that law, as a normative and regulatory dimension of social relations, controls other aspects of social life has been significantly challenged by sociological theories of law. The theory of the Social Geometry of Law (or Pure Legal Theory), based on empirical evidence, offers a comprehensive approach to the dynamic mechanisms of the application of law. This theory posits that the law's application is deeply intertwined with its social structure and context, constantly varying and evolving according to specific temporal and spatial conditions.

Data and method: This research employs a documentary analysis of theoretical literature, specifically Donald Black's pure theory of law, and complementary empirical studies that have examined this theory. The analysis spans from the 1970s to the present decade, aiming to describe and analyze the development and shifts within this theoretical framework.

Findings: In line with the social geometry of law theory and supported by approximately 50 years of empirical research, various dimensions of social life—including morphology, stratification, culture, social organization, and social control—directly influence both the extent and the dynamic style of the application of law in legal cases. Consequently, legal mechanisms and their implementation are directly shaped by their social contexts.

Conclusion: Law is not merely a governmental social control or a set of formal norms. Instead, the extent and style of its application (i.e., the type of response) are determined by social actors involved as interveners, whose actions are profoundly influenced by the prevailing social context and structure. Therefore, as social contexts and structures transform, legal mechanisms and their application to cases also adapt and diversify. This implies that a key characteristic of law is its inherent relativity within the dynamic social geometry of each specific issue or event.

Key Message: Law is not the primary controller of social life. Instead, its enactment, application, and enforcement are profoundly influenced by the variable and diverse social context of each case. Actors within the justice system do not merely represent the law itself but act as representatives of the social context and structure within which the law is applied. Consequently, changes in social structures lead to variations and diversification in both the application of law and its underlying mechanisms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Law
  • Social Control
  • Morphology
  • Stratification
  • Culture
امینی، محبوبه. (۱۳۹۴). تأثیر فاصله ارتباطی اصحاب دعوی در فرایند کیفری: مطالعه موردی قتل، ضرب و جرح. رساله دکتری. دانشگاه تهران.
دفلم، متیو. (۱۴۰۱). جامعه‌شناسی حقوق: بینش‌هایی در باب سنتی دانشورانه. (ترجمه: سینا باستانی، چاپ چهارم). تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
دورکیم، امیل. (۱۳۷۸). خودکشی. (ترجمه: نادر سالارزاده، چاپ سوم). تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
دورکیم، امیل. (۱۳۹۸). قواعد روش جامعه‌شناختی. (ترجمۀ علی‌محمد کاردان). تهران: دانشگاه تهران.
فرجیها، محمد؛ امینی، محبوبه. (۱۳۹۵). تأثیر رابطه مرتکب و بزه‌دیده در گذشت و سازش. حقوق جزا و سیاست جنایی، ۱(۱)، ۷۵–۹۶. https://jclp.ut.ac.ir/article_59135.html 
نایبی، هوشنگ؛ عبداللهیان، حمید. (۱۳۸۱). تبیین قشربندی اجتماعی. نامه علوم اجتماعی، ۲۰، ۲۰۵–۲۳۶. https://jnoe.ut.ac.ir/article_10516.html
Amini, M. (2015) The effect of relational distance between litigants in the criminal process: A case study of murder, assault, PhD dissertation, University of Tehran. [In Persian].
Baldus, D. C., Pulaski, C. A., Woodworth, G., & Kyle, F. D. (1980). Identifying comparatively excessive sentences of death: A quantitative approach. Stanford Law Review, 33(1), 1–74. https://doi.org/10.2307/1228522 
Barlow, A. M. (2012). Sexualities and Conflicting Moralities at Work: An Empirical Test of Black’s Theory of Moral Time. Ph.D. Dissertation in Sociology, Virginia Tech. http://hdl.handle.net/10919/22034
Barth, F. (1965). Political Leadership among Swat Pathans. London: Athlone Press.
Barton, R. F. (1969). Ifugao Law. Berkeley: University of California Press.
Baumgartner, M. P. (1988). The Moral Order of a Suburb. New York: Oxford University Press.
Baumgartner, M. P. (2002). The Behavior of Law, or How to Sociologize with a Hammer [Review of The Behavior of Law, by D. Black]. Contemporary Sociology, 31(6), 644–649. https://doi.org/10.2307/3089910
Bedau, H. A. (1982). The laws, the crimes, and the executions. In H. A. Bedau (Ed.), The death penalty in America: Current Controversies (3rd ed.). New York: Oxford University Press.
Black, D. (1976). The Behavior of Law. Oxford University Press.
Black, D. (1980). Sociological Justice. Oxford University Press.
Black, D. (1995). The Epistemology of pure Sociology. Law & Society Review, 17(2), 829–870. http://dx.doi.org/10.1111/j.1747-4469.1995.tb00693.x 
Black, D. (1993). The Social Structure of Right and Wrong (6th ed.). London: Oxford University Press.
Black, D. (2002). The geometry of law: An interview with Donald Black. International Journal of the Sociology of Law, 30(2). 101-129.  https://doi.org/10.1016/s0194-6595(02)00021-7
 
Black, D. (2000). Dreams of pure sociology. Sociological Theory, 18(3), 343–367. https://doi.org/10.1111/0735-2751.00105
Bohannan, P. (1971). Africa and Africans. Natural History Press. https://archive.org/details/africaafricans0000boha_d4o3
Chiricos, T. G., & Bales, W. D. (1991). Unemployment and punishment: An empirical assessment. Criminology, 29(4), 701–724. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.1991.tb01085.x
Chriss, J. J. (2025). Pure sociology: Subjectivity at risk? Academicus International Scientific Journal, 16(31), 13–43. https://doi.org/10.7336/academicus.2025.31.02
Cooney, M. (1994). The informal social control of homicide. The Journal of Legal Pluralism and Unofficial Law, 26(34), 31–59. https://doi.org/10.1080/07329113.1994.10756454
Cooney, M. (2006). The criminological potential of pure sociology. Crime, Law, and Social Change, 46(1–2), 51–63. https://doi.org/10.1007/s10611-006-9048-y
Dawson, M. (2004). Rethinking the boundaries of intimacy at the end of the century: The role of victim-defendant relationship in criminal justice decisionmaking over time. Law & Society Review, 38(1), 105–138. https://doi.org/10.1111/j.0023-9216.2004.03801004.x
De Tocqueville, A. (1840). Democracy in America. Volume 1. (Translated by Henry Reeve). https://www.marxists.org/reference/archive/de-tocqueville/democracy-america/
Deflem, M. (2001). Sociology of Law: visions of a scholarly tradition, (Translated to Persian by Sina Bastani), Research Center for Culture, Art and Communication. [In Persian].
Durkheim, E. (2000), Suicide. (Translated to Persian by Nader Salarzadeh), Allameh Tabatabaei University. Tehran. [In Persian].
Durkheim, E. (2019). Les regles de la methode sociologique / Rules of Sociological Method, (Translated to Persian by AliMohammad Kardan), University of Tehran. [In Persian].
Farajiha, M., & Amini, M. (2016). Victim-offender Relationship on Forgiveness and Conciliation in Battery and Assault. Criminal Law and Policy, 1(1), 75-96. [In Persian]. https://jclp.ut.ac.ir/article_59135.html 
Felson, R. B., Messner, S. F., & Hoskin, A. (1999). The victim-offender relationship and calling the police in assaults. Criminology, 37(4), 931–948. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.1999.tb00510.x
Foucault, M., & Rabinow, P. (1984). The Foucault Reader. New York: Pantheon Books. https://archive.org/details/foucaultreader0000fouc/page/n3/mode/2up
Gibbs, J. L., Jr. (1963). The kpelle moot: A therapeutic model for the informal settlement of disputes. Africa: Journal of the International Institute of African Languages and Cultures, 33(1), 1–11. https://doi.org/10.2307/1157793
Goffman, E. (1956). The Presentation of Self in Everyday Life. New York: Doubleday.
Hessick, C. B. (2008). Violence Between lovers, strangers, and friends. Washington University Law Review, 85(2), 340–378. https://openscholarship.wustl.edu/law_lawreview/vol85/iss2/3/
Horwitz, A. V. (1990). The logic of social control. Virginia University Press.
Kalven. H. (1969). A study of the California penalty jury in first-degree murder cases. Stanford Law Review, 21, 1297–1497. https://chicagounbound.uchicago.edu/journal_articles/8821/
Kruttschnitt, C. (1981). Social status and sentences of female offenders. Law & Society Review, 15(2), 247–265. https://doi.org/10.2307/3053604
Levack, B. P. (2013). The witch-hunt in early modern Europe (3rd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315838014
Maddan, S., Hartley, R. D., Walker, J. T., & Miller, J. M. (2012). Sympathy for the devil: An exploration of federal judicial discretion in the processing of white-collar offenders. American Journal of Criminal Justice, 37(1), 4–18. https://doi.org/10.1007/s12103-010-9094-y
Mallon, R. (2007). A field guide to social construction. Philosophy Compass, 2(1), 93–108. https://doi.org/10.1111/j.1747-9991.2006.00051.x
Michalski, J. H. (2005). Explaining intimate partner violence: The sociological limitations of victimization studies. Sociological Forum, 20(4), 613–640. https://doi.org/10.1007/s11206-005-9060-5
Morrill, C. (1989). The management of managers: Disputing in an executive hierarchy. Sociological Forum, 4(3), 387–407. https://doi.org/10.1007/bf01115016
Nayebi, H., & Abdollahian, H. (2002). Explanation of Social Stratification. Journal of Social Sciences Letter, 20, 205-236. [In Persian]. https://jnoe.ut.ac.ir/article_10516.html 
Parsons, T. (1966). Societies: Evolutionary and Comparative Perspectives. Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall. https://archive.org/details/societiesevoluti00pars/page/n1/mode/2up
Small, A. W., & Vincent, G. (1894). An Introduction to the Study of Society. American Book Company.
Smith, D. A. (1987). Police response to interpersonal violence: Defining the parameters of legal control. Social Forces, 65(3), 767. https://doi.org/10.2307/2578527
Sorokin, P. A. (1937). Social and Cultural Dynamics (Vol. 1). New York: American Book Company. https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.46550/page/n5/mode/2up
Spohn, C. (2000). Thirty years of sentencing reform: The quest for a racially neutral sentencing process. Criminal Justice, 3(1), 427–501. https://www.researchgate.net/publication/237754097 
Turner, J. H. (2002). Why are elegant theories under-utilized by sociologists? [Review of The Behavior of Law, by D. Black]. Contemporary Sociology, 31(6), 664–668. https://doi.org/10.2307/3089916
VIJ (A Vern Institute of Justice Monograph). (1977). Felony Arrests: Their prosecution and disposition in New York City’s courts. Retrieved (April 20, 2025) from: https://www.vera.org/publications/felony-arrests-their-prosecution-and-disposition-in-new-york-citys-courts
Ward, L. F. (1897). Dynamic Sociology: Or Applied Social Science. D. Appleton and Co. https://archive.org/details/dynamicsociolog02wardgoog/page/n8/mode/2up