گذار ساختار سنی، مُمِنتوم های ویژه سنی جمعیت و زمان‌بندی پنجره جمعیتی در استان های ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشیار گروه جمعیت‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

زمینه و هدف:  این مطالعه به بررسی تأثیر ممنتوم جمعیتی بر پنجره جمعیتی در استان‌های ایران می‌پردازد. ممنتوم جمعیتی، با تغییر توزیع سنی، ورود به پنجره جمعیتی را تسریع یا به تأخیر می‌اندازد و بر مدت‌زمان و شدت بهره‌برداری از آن اثر می‌گذارد.

روش و داده‌ها: با استفاده از داده‌های سرشماری‌های 1375 تا 1395، ممنتوم جمعیتی و نسبت وابستگی سنی در استان‌های کشور محاسبه و روند باز و بسته شدن پنجره جمعیتی تحلیل شده است.

یافته‌ها: ممنتوم گروه سنی فعالیت زودتر از گروه سالمندی کاهش یافته است. در نتیجه، استان‌هایی مانند گیلان و مازندران زودتر وارد پنجره جمعیتی شده و زودتر از آن خارج می‌شوند، درحالی‌که استان‌هایی مانند هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان دیرتر وارد این دوره می‌شوند. بااین‌حال، طول مدت پنجره در استان‌ها تفاوت معناداری ندارد. در تمامی استان‌ها، ممنتوم سالمندی قوی‌تر است و در برخی مناطق، مانند هرمزگان و خراسان جنوبی، باوجود افزایش گروه سنی فعالیت، پنجره جمعیتی دو دهه زودتر به دلیل رشد سریع جمعیت سالمندان بسته می‌شود.

بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که ممنتوم جمعیتی عامل تعیین‌کننده‌ای در زمان‌بندی پنجره جمعیتی در استان‌های ایران است. استان‌هایی مانند گیلان و مازندران زودتر وارد پنجره شده و در آستانه خروج از آن هستند، درحالی‌که در استان‌هایی مانند هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان این پنجره هنوز باز نشده است. این وضعیت هم فرصتی برای توسعه زیرساخت‌ها ایجاد می‌کند و هم چالش‌هایی مانند افزایش سریع سالمندان به همراه دارد. بنابراین، سیاست‌های جمعیتی باید متناسب با ویژگی‌های استانی تنظیم شوند تا از فرصت‌های اقتصادی پنجره جمعیتی و چالش‌های سالمندی بهره‌برداری بهینه شود.

پیام اصلی: پنجره جمعیتی وضعیت خاصی از ساختار سنی است که تحت تأثیر تاریخچه‌های متفاوت باروری در استان‌های مختلف، به‌طور یکسان عمل نمی‌کند. ممنتوم جمعیتی به‌عنوان شاخص بازتاب‌دهنده تاریخچه باروری، ترکیب سنی و الگوهای جمعیتی، می‌تواند به درک زمان‌بندی، پایداری و شدت اثرگذاری پنجره جمعیتی هر استان کمک کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Age Transition, Age-Specific Population Momentum, and the Timing of the Demographic Window in Iran's Provinces

نویسندگان [English]

  • Nazanin Aghaei 1
  • Rasoul Sadeghi 2
1 PhD. in Demography, Department of Social Science, Tehran University, Tehran, Iran
2 Associate Professor of Demography, Department of Social Science, Tehran University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Background and Aim: This study examines the impact of population momentum on the demographic window in Iran’s provinces. Population momentum, by altering age distribution, can accelerate or delay entry into the demographic window and influence its duration and intensity.

Data and Method: Using census data from 1996 to 2016, population momentum and dependency ratios were calculated for Iran’s provinces, and the patterns of opening and closing the demographic window were analyzed.

Findings: The momentum of the working-age group declined earlier than that of the elderly group. As a result, provinces like Gilan and Mazandaran entered the demographic window sooner and exited it earlier, while provinces such as Hormozgan and Sistan-Baluchestan experienced a delayed entry. However, the duration of the demographic window does not vary significantly across provinces. In all provinces, elderly momentum remains stronger, and in some regions like Hormozgan and South Khorasan, despite a rise in the working-age population, the demographic window closes two decades earlier due to rapid elderly population growth.

Conclusion: The findings indicate that population momentum plays a crucial role in shaping the timing and sustainability of the demographic window in Iran’s provinces. Provinces like Gilan and Mazandaran are approaching the end of their window, while in provinces with higher momentum, such as Hormozgan and Sistan-Baluchestan, it has not yet opened. This presents opportunities for infrastructure development but also challenges related to rapid population aging. Therefore, demographic policies should be adapted to each province's characteristics to maximize economic benefits and address aging-related challenges effectively.

Key Message: Demographic window is an special situation of age structure which due to different fertility histories of provinces works in different manners. Population momentum can help to undretand timming, resistance and quantum of provinces demographic window as an index of reflecting fertility history, age composition and demographic patterns. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Population momentum
  • Demographic window
  • Dependency ratio
  • Age transition
  • Age structure

مراجع

آقایی، نازنین (۱۴۰۲). بررسی اثرات ممنتومی فرایندهای جمعیتی بر سالخوردگی جمعیت در استان‌های ایران. [رساله دکتری منتشر نشده]، دانشگاه تهران، دانشکده علوم اجتماعی.
آقایی، نازنین؛ صادقی، رسول (۱۴۰4). بررسی اثرات ممنتوم پایا و ناپایا در پویایی جمعیت استان‌های ایران. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران. 20(39). https://doi.org/10.22034/jpai.2025.2048288.1390 
امیرخسروی، ارژنگ (۱۳۷۱). پیرامون رشد جمعیت. فصل‌نامه جمعیت، ۲، ۷۷–۱۰۰. https://www.sid.ir/paper/420522/fa
سرایی، حسن (۱۳۷۹). ترکیب سنی، نیرومحرکه رشد و جمعیت آینده ایران. نامه علوم اجتماعی، ۱۵، ۴۷-۶۶. https://jnoe.ut.ac.ir/article_15432.html
صادقی، رسول (۱۳۹۱). تغییرات ساختار سنی و ظهور پدیده پنجره جمعیتی در ایران: پیامدهای اقتصادی و الزامات سیاستی. مطالعات راهبردی زنان، ۱۴(۵۵)، ۹۵-۱۵۰. https://doi.org/20.1001.1.20082827.1391.14.55.4
کوششی، مجید (۱۳۸۷). پویایی ساختار سنی و مسئله گشتاور رشد جمعیت ایران. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، ۳(۵)، ۸۱–۱۰۲. https://www.jpaiassoc.ir/article_722611.html 
کوششی، مجید؛ آقایی، نازنین (۱۳۹۰). نقش نیرومحرکه مرگ و میر در تحولات ساختار سنی و سالخوردگی جمعیت ایران. نامه انجمن جمعیت شناسی ایران، 6(۱۲)، ۶–۳۰. https://www.jpaiassoc.ir/article_722509.html 
کوششی، مجید؛ نیاکان، لیلی (۱۴۰۰). برآورد و تحلیل نخستین سود جمعیتی در ایران. نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران، 16(۳۲)، ۷–۳۹. https://doi.org/10.22034/jpai.2022.549641.1223
لیلنهاری، بهمن (۱۳۷۸). گشتاور رشد جمعیت ایران. نامه علوم اجتماعی، ۱۳، ۱۸۹–۲۰۶. https://jnoe.ut.ac.ir/article_15152.html
محبی‌میمندی، مهیار؛ کوششی، مجید؛ سوری، علی (۱۴۰۱). رشد جمعیت، تغییر ساختار سنی و پیامدهای اقتصادی آن در ایران: تجزیه و تحلیل سهم گروه­های سنی. نامه انجمن جمعیت­شناسی ایران، 17(۳۴)، ۳۰۹–۳۴۶. https://doi.org/10.22034/jpai.2023.563001.1253
مشایخی، علینقی؛ مجتهدزاده، محمد تقی (۱۳۷۰). اینرسی جمعیت و تحولات نرخ رشد در ایران. در مجموعه مقالات نخستین کنفرانس برنامه‌ریزی و توسعه. انتشارات مؤسسه عالی پژوهش در برنامه‌ریزی و توسعه.
Abrigo, M. R., Racelis, R. H., Salas, J. I., & Herrin, A. N. (2016). Decomposing economic gains from population age structure transition in the Philippines. The Journal of the Economics of Ageing, 8, 19–27. https://doi.org/10.1016/j.jeoa.2016.09.002
Aghaei, N. (2023). Investigating the momentum effects of demographic processes on population aging in the provinces of Iran [Unpublished doctoral dissertation]. University of Tehran. [In Persian]
Aghaei, N., & Sadeghi, R. (2025). Investigating the effects of stable and unstable momentum in the population dynamics of Iran’s provinces. Journal of Population Association of Iran, 20(39). [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jpai.2025.2048288.1390
Amirkhosravi, A. (1992). On population growth. Population Journal, 2, 77–100. [In Persian]. https://www.sid.ir/paper/420522/fa
Bloom, D. E., & Williamson, J. G. (1998). Demographic transitions and economic miracles in emerging Asia. The World Bank Economic Review, 12(3), 419–455. https://doi.org/10.1093/wber/12.3.419
Bloom, D. E., Canning, D., & Malaney, P. (2000). Demographic change and economic growth in Asia. Population and Development Review, 26(Suppl.), 257–290. https://www.jstor.org/stable/3115219
Bloom, D. E., Canning, D., & Sevilla, J. (2001). The effect of health on economic growth: Theory and evidence (NBER Working Paper No. 8587). National Bureau of Economic Research. http://www.nber.org/papers/w8587
Bloom, D. E., Canning, D., & Sevilla, J. (2003). The demographic dividend: A new perspective on the economic consequences of population change (Population Matters Monograph MR-1274). RAND Corporation. https://doi.org/10.7249/MR1274
Bongaarts, J., & Bulatao, R. A. (1999). Completing the demographic transition. Population and Development Review, 25(3), 515–529. https://doi.org/10.31899/pgy6.1026
Dorflinger, M., & Loichinger, E. (2024). Fertility decline, changes in age structure, and the potential for demographic dividends. Demographic Research, 50, 221–290. https://doi.org/10.4054/DemRes.2024.50.9
Eastwood, R., & Lipton, M. (2012). The demographic dividend: Retrospect and prospect. Economic Affairs, 32(1), 26–30. https://doi.org/10.1111/j.1468-0270.2011.02124.x
Espenshade, T. J., & Tannen, J. B. C. (205). Population dynamics: Momentum of population growth. In International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences (2nd ed., pp. 572–578). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-097086-8.31020-0
Espenshade, T. J., Olgiati, A. S., & Levin, S. A. (2011). On nonstable and stable population momentum. Demography, 48(4), 1581–1599. https://doi.org/10.1007/s13524-011-0063-y
Ghosh, S. (2016). Estimating the demographic dividend: Evidence from Indian states. Journal of Population Ageing, 9, 249–262. https://doi.org/10.1007/s12062-015-9136-9
Kelley, A. C., & Schmidt, R. M. (2005). Evolution of recent economic-demographic modeling: A synthesis. Journal of Population Economics, 18(2), 275–300. https://doi.org/10.1007/s00148-005-0222-9
Keyfitz, N. (1971). On the momentum of population growth. Demography, 8(1), 71–80. https://doi.org/10.2307/2060339
Kim, Y. J., & Schoen, R. (1997). Population momentum expresses population aging. Demography, 34(3), 421–427. https://doi.org/10.2307/3038294
Koosheshi, M. (2008). Age structure dynamics and the issue of population growth momentum in Iran. Journal of Population Association of Iran, 3(5), 81–102. [In Persian]. https://www.jpaiassoc.ir/article_722611.html
Koosheshi, M., & Aghaei, N. (2011). The role of mortality momentum in age structure changes and population aging in Iran. Journal of Population Association of Iran, 6(12), 6–30. [In Persian]. https://www.jpaiassoc.ir/article_722509.html
Koosheshi, M., & Niakan, L. (2021). Estimation and analysis of the first demographic dividend in Iran. Journal of Population Association of Iran, 16(32), 7–39. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jpai.2022.549641.1223
Lail-Nahari, B. (1999). Population growth momentum in Iran. Social Sciences Letter, 13, 189–206. [In Persian]. https://jnoe.ut.ac.ir/article_15152.html
Lee, R., & Mason, A. (2011). Population aging and the generational economy: A global perspective. Edward Elgar. https://doi.org/10.4337/9780857930583
Li, N., & Tuljapurkar, S. (1999). Population momentum for gradual demographic transitions. Population Studies, 53(2), 255–262. https://doi.org/10.1080/00324720308078
Lutz, W., Crespo Cuaresma, J., Kebede, E., Prskawetz, A., Sanderson, W. C., & Striessnig, E. (2019). Education rather than age structure brings demographic dividend. Proceedings of the National Academy of Sciences, 116(26), 12798–12803. https://doi.org/10.1073/pnas.1820362116
Malmberg, B., & Sommestad, L. (2000, October). Four phases in the demographic transition: Implications for economic and social development in Sweden, 1820–2000 [Paper presentation]. SSHA Meeting, Pittsburgh, PA, United States. https://www.researchgate.net/publication/5095880
Mashayekhi, A. N., & Mojtahedzadeh, M. T. (1991). Population inertia and growth rate changes in Iran. In Proceedings of the First Conference on Planning and Development. Institute for Research in Planning and Development. [In Persian].
Mason, A. (2003). Population change and economic development: What have we learned from the East Asia experience? Applied Population and Policy, 1(1), 3–14. https://doi.org/10.1515/9780804779999-006
Mohebbi-Meymandi, M., Koosheshy, M., & Soori, A. (2022). Population growth, age structure change, and its economic consequences in Iran: An analysis of age group contributions. Journal of Population Association of Iran, 17(34), 309–346. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jpai.2023.563001.1253
Preston, S. H., Himes, C., & Eggers, M. (1989). Demographic conditions responsible for population aging. Demography, 26(4), 691–704. https://doi.org/10.2307/2061266
Rowland, D. T. (1996). Population momentum as a measure of ageing. European Journal of Population, 12(1), 41–61. https://doi.org/10.1007/BF01797165
Sadeghi, R. (2012). Changes in age structure and the emergence of the demographic window in Iran: Economic consequences and policy requirements. Strategic Studies on Women, 14(55), 95–150. [In Persian]. https://doi.org/20.1001.1.20082827.1391.14.55.4
Saraei, H. (2000). Age structure, growth momentum, and the future population of Iran. Journal of Social Sciences Letter, 15, 47-66. [In Persian]. https://jnoe.ut.ac.ir/article_15432.html
Shryock, H. S., Jr., Siegel, J. S., & Associates. (1976). The methods and materials of demography (3rd rev. ed., Vols. 1-2). U.S. Government Printing Office.
تداوم و تغییر اجتماعی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 01 بهمن 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار