امتداد و دگرگونی هویت در «سرزمین سوم»: بازنمایی تجربه مهاجران افغانستانی‌ در جهان دیجیتال

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار مردم‌شناسی، گروه مطالعات فرهنگی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

چکیده

زمینه و هدف: این پژوهش به‌منظور واکاوی نقش فضای دیجیتال به‌عنوان «سرزمین سوم» برای مهاجران افغانستانی و چگونگی ساخت، بازنمایی و چالش‌های هویت فردی و جمعی آنان در این عرصه انجام شد. تمرکز اصلی بر تحول مفاهیم سنتی مانند «مهاجر» به تعابیر نوینی چون «آواره دیجیتال» و «نسل بی‌وطن» بوده است.
 
روش و داده‌ها: این مطالعه با رویکرد کیفی و روش مردم‌نگاری دیجیتال انجام شده است که شامل تحلیل محتوای کیفی محتواهای آنلاین (پست‌ها، کامنت‌ها، ویدیوها) و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۰ مهاجر افغانستانی (۱۵ زن و ۱۵ مرد از نسل‌های مختلف) می‌شود. داده‌ها با استفاده از کدگذاری مضمونی و با توجه به نظریه‌های هویت دیجیتال و فضای سوم تحلیل شدند.
 
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهد که فضای دیجیتال برای مهاجران افغانستانی به «سرزمین سوم»ی تبدیل شده که در آن مفاهیم هویتی دگرگون شده‌اند. ما شاهد ظهور تعابیری مانند «آواره دیجیتال» هستیم که تجربه مهاجرت معاصر را بازتاب می‌دهند. نسل جوان با طنز و خلاقیت، آوارگی را به فرصتی برای بیان هویت تبدیل کرده، در حالی که زنان روایت‌های انتقادی‌تری از تبعیض ارائه می‌دهند. این فضا همزمان بستری برای مقاومت و بازآفرینی فرهنگی و هم با چالش‌هایی مانند سانسور و «حذف مضاعف» مواجه است.
 
بحث و نتیجه‌گیری:  فضای دیجیتال علاوه بر یک «خانه موقت»، عرصه‌ای برای بازتعریف هویت است. این مطالعه بر نیاز به بازاندیشی در نظریه‌های کلاسیک مهاجرت با تمرکز بر نقش دیجیتال‌شدن، و لزوم سیاست‌گذاری برای حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر (به‌ویژه زنان) تأکید دارد؛ «سرزمین سوم دیجیتال» یه شکل متناقصی به‌مثابه حوزه‌ای رهایی‌بخش و در عین‌حال محدودکننده عمل می‌کند.
 
پیام اصلی: فضای مجازی برای مهاجران افغانستانی به «سرزمین سوم» تبدیل شده است؛ وطنی موقت و بینابینی که در آن هویت، فارغ از محدودیت‌های جغرافیایی، به طور مداوم بازسازی، اجرا و روایت می‌شود. این فضا اگرچه سرشار از تناقض است اما به‌عنوان بستری برای مقاومت فرهنگی، کنشگری اجتماعی و بازآفرینی هویت عمل می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Negotiating Identity in a Digital "Third Space": Continuity and Change in the Afghan Diaspora Experience

نویسنده [English]

  • Hossein Mirzaei
Assistant Professor of Anthropology, Department of Cultural Studies, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Background and Aim: This study examines digital space as a "third homeland" for Afghan migrants, exploring how both individual and collective identities are constructed, expressed, and challenged. It focuses on the evolution of traditional labels like "migrant" into new concepts such as the "digital displaced" and the "stateless generation," which reflecting the modern psychological, aesthetic, and political dimensions of displacement.
 
Data and Method: Adopting a qualitative approach through digital ethnography, this study examines the representation and contestation of migrant identities. Data were gathered through qualitative content analysis of online discourses (posts, comments, and videos) alongside semi-structured interviews with 30 Afghan migrants, comprising an equal distribution of 15 women and 15 men across different generations. Thematic coding was applied to analyze the data within the theoretical frameworks of digital identity and "Third Space" theory.
 
Findings: The results indicate that digital spaces function as a "third homeland" for the Afghan diaspora, where identity is actively reshaped through the lenses of "digital displacement." While the younger generation employs creativity and humor to navigate their sense of belonging, women offer more critical narratives regarding gender-based discrimination. Although these spaces facilitate cultural resistance and recreation, they are simultaneously hindered by structural challenges such as censorship and "double erasure," necessitating a paradigm shift in migration theories for the digital era.
 
Conclusion: The digital realm presents Afghan migrants with a complex landscape of opportunities and challenges. It facilitates the negotiation of hybrid identities and fosters community-building and activism, while introducing new structural barriersand uncertainties. This study emphasizes that the digital "third space" is a dynamic and contested arena where diasporic identities are continuously performed and reimagined in response to both internal aspirations and external sociopolitical constraints.
 
Key Message: The internet acts as a "virtual homeland" for Afghan migrants where they can build new identities, keep their culture alive, and defend their rights. While this digital sphere offers a platform for resistance and agency, it remains a site of paradox, caught between transformative potential and the constraints of digital censorship and systemic exclusion.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Afghan diaspora
  • Digital activism
  • Digital displacement
  • Online identity
  • Third space

مراجع

افتخاری، محمدراغب؛ انوری، محمدعارف. (1401). واکاوی هویت زنان و ساخت خود زنانه در فضای مجازی افغانستان. مطالعات علوم‌اجتماعی، ۸(۱/۲)، 67-80.  http://www.uctjournals.com/farsi/archive/socials/1401/summer/1/6.pdf
اندرسن، بندیکت. (1393). جماعت‌های تصوری (محمد محمدی، مترجم). رخداد نو.
خواجه‌نوری، بیژن؛ خضری، نرگس. (1403). ملی‌گرایی دیجیتال، مهاجران افغانستانی، فضای مجازی، شیراز. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، ۱۳(۲)، 46-23.  https://doi.org/10.22108/srspi.2024.141218.1988
فراش، نورالدین؛ صادقی، رسول؛ ربیعی‌دستجردی، حمیدرضا؛ محمودیان، حسین. (1403). گسل فضایی-اجتماعی: واکاوی درک و معنای مهاجران افغانستانی از جدایی‌گزینی فضایی در شهر تهران. تداوم و تغییر اجتماعی، ۳(۲)، 467-496. https://doi.org/10.22034/jscc.2024.21881.1141
میرزائی، حسین. (1403). مردم‌نگاری شبکه‌ای نظام سلیقه‌ای نفوذداران مهاجر افغانستانی در اینستاگرام. بررسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۵(۲)، 40-23.  https://ijsp.ut.ac.ir/article_102077.html 
میرزائی، حسین. (1404). شبکه‌های اجتماعی مجازی و دایاسپورای افغانستانی در فرانسه: مردم‌نگاری زیست‌روزمره و چالش‌های فرهنگی دور از وطنی. نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران. 20(40).  https://doi.org/10.22034/jpai.2025.2062029.1413
Abbasi, K. (2024). Searching for a home: The bitter experiences of Afghanistani ‘returnees’. Soundings, 87, 76-90.
Abbasi, K., & Monsutti, A. (2023). From Muhājir to Āwāra: Figures of migration and exile among Afghans. In S. I. Rajan (Ed.), Migration in South Asia, (pp. 187-200). IMISCOE Research Series. https://doi.org/10.1007/978-3-031-34194-6_13 
Alencar, A. (2018). Refugee integration and social media: A local and experiential perspective. Information, Communication & Society, 21(11), 1588–1603. https://doi.org/10.1080/1369118X.2017.1340500 
Anderson, B. (2014). Imagined communities (Translated to Persian by M. Mohammadi). Rokhdad-e No. [In Persian].
Baily, J. (2001). Can you stop the birds singing? The censorship of music in Afghanistan. Freemuse.
Bhabha, H. K. (2004). The location of culture (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203820551
Butler, J. (1990). Gender trouble: Feminism and the subversion of identity. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203824979
Castells, M. (1996). The rise of the network society, the information age: Economy, society and culture Vol. I. Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781444319514
Castells, M. (1997). The power of identity, the information age: Economy, society and culture Vol. II. Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781444318234
Ceccon, C., Moscardino, U., Altoè, G., Lionetti, F., & Umaña-Taylor, A. J. (2024). Longitudinal profiles of cultural identity processes and associations with psychosocial outcomes among adolescents participating in the Identity Project in Italy. Journal of Youth and Adolescence, 53(11), 2443-2459. https://doi.org/10.1007/s10964-024-02031-5
Chekirova, A. (2022). Social media and cross-border political participation: A case study of Kyrgyz migrants’ online activism. Social Sciences, 11(8), 370. https://doi.org/10.3390/socsci11080370
Cover, R. (2021). Identity in the disrupted time of COVID-19: Performativity, crisis, mobility and ethics. Social Sciences & Humanities Open, 4(1), 100175. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2021.100175
Eftekhari, M. R., & Anvari, M. A. (2022). Analyzing women's identity and the construction of femininity in Afghanistan's cyberspace. Social Sciences Studies, 8(1/2), 67-80. [In Persian]. http://noo.rs/ZFnnI
Farrash, N., Sadeghi, R., Rabiei-Dastjerdi, H., & Mahmoudian, H. (2025). Socio-spatial fault: Understanding and meaning of Afghan immigrants of spatial segregation in Tehran. Journal of Social Continuity and Change, 3(2), 467–496. [In Persian].  https://doi.org/10.22034/jscc.2024.21881.1141
Hackl, A. (2023). Connecting without protecting: Intermediating the internet economy in digital livelihoods provision for refugees. Journal of Humanitarian Affairs, 4(3), 13-21. https://doi.org/10.7227/JHA.007
Keskin, S., & Kömür, G. (2024). Afghans ante portas: Looking at immigrants in Turkiye through Google's peephole. In S. Güler, M. G. Akgül, & H. A. Kırlı (Eds.), Media Representation of Migrants and Refugees (pp. 80–100). Peter Lang. https://doi.org/10.4018/979-8-3693-3459-1.ch006
Khajeh Nouri, B., & Khazri, N. (2024). Digital nationalism, Afghan migrants, and cyberspace. Strategic Research on Social Problems, 13(2), 23-46. [In Persian]. https://doi.org/10.22108/srspi.2024.141218.1988
Lefort, T. (2023). Les nouvelles routes de la soie au prisme des parcours migratoires afghans. Hommes & Migrations, 1343(4), 87-93. https://doi.org/10.4000/hommesmigrations.16080
López, M., & Ryan, L. (2023). “What are you doing here?”: Narratives of border crossings among diverse Afghans going to the UK at different times. Frontiers in Sociology, 8, 1087030. https://doi.org/10.3389/fsoc.2023.1087030
Mirzaei, H. (2024). Network ethnography of the taste system among Afghan migrant influencers on Instagram. Iranian Journal of Social Problems, 15(2), 23-40. [In Persian]. https://ijsp.ut.ac.ir/article_102077.html 
Mirzaei, H. (2025). Virtual social networks and the Afghan diaspora in France: Ethnography of everyday life and diasporic cultural challenges. Journal of Population Association of Iran, 20(40). [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jpai.2025.2062029.1413
Oeppen, C. (2016). ‘Leaving Afghanistan! Are you sure?’ European efforts to deter potential migrants through information campaigns. Human Geography, 9(2), 57-68. https://doi.org/10.1177/194277861600900205
Olszewska, Z. (2015). The pearl of Dari: Poetry and personhood among young Afghans in Iran. Indiana University Press. https://doi.org/10.2307/j.ctvxkn5r8
Papacharissi, Z. (2015). Affective publics: Sentiment, technology, and politics. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199999736.001.0001
Quirke, L. (2011). Exploring the settlement experiences and information practices of Afghan newcomer youth in Toronto. Canadian Journal of Information and Library Science, 35(4), 345-353. https://doi.org/10.29173/cais591
Radford, D., & Hetz, H. (2021). Aussies? Afghans? Hazara refugees and migrants negotiating multiple identities and belonging in Australia. Social Identities, 27(3), 377–393. https://doi.org/10.1080/13504630.2020.1828851
Rae, M., Holman, R., & Nethery, A. (2018). Self-represented witnessing: The use of social media by asylum seekers in Australia’s offshore immigration detention centres. Media, Culture & Society, 40(4), 479-495. https://doi.org/10.1177/0163443717721805
Ramesh, M. R. (2025). Virtual communities: Current status and challenges. In Building Power, Safety, and Trust in Virtual Communities (pp. 281-296). IGI Global. https://doi.org/10.4018/979-8-3693-3868-1
Sahgal, J. (2024). Navigating identity: An examination of identity formation among marginalized communities. International Journal of Social Science and Economic Research, 9(08), 2981-2989. https://doi.org/10.46609/IJSSER.2024.v09i08.026
Stahl, C. C., & Literat, I. (2023). #GenZ on TikTok: The collective online self-portrait of the social media generation. Journal of Youth Studies, 26(7), 925-946. https://doi.org/10.1080/13676261.2022.2053671
Vertovec, S. (2009). Transnationalism. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203927083
Volkov, Y. G., Krivopuskov, V. V., & Kurbatov, V. I. (2022). Digital migrants and digital diaspora: New problems and trends of international migration. Digital Sociology, 4(4), 102-108. https://www.digital-sociology.com/index.php/ds/article/view/70
Walsh, J. P. (2023). Digital nativism: Twitter, migration discourse and the 2019 election. New Media & Society, 25(10), 2618-2643. https://doi.org/10.1177/14614448211067312
Zandi-Navgran, L., Askari-Nodoushan, A., & Afrasiabi, H. (2023). Emotional experience of Afghan migrants in Iran. International Journal of Intercultural Relations, 96, 101859. https://doi.org/10.1016/j.ijintrel.2023.101859
Zandi-Navgran, L., Sadeghi, R., Afrasiabi, H., & Askari-Nodoushan, A. (2024). Afghan immigrants' perceptions of integration policies in Iran. International Migration, 62(5), 121-145. https://doi.org/10.1111/imig.13290
تداوم و تغییر اجتماعی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 25 بهمن 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار