تجربه زیسته زنان سالمند از سواد سلامت در شهر اصفهان: درهم‌تنیدگی مراقبت‌های درمانی، مرجعیت خانواده و بازماندگی از جهان دیجیتال

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته دکترای جمعیت‌شناسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22034/jscc.2026.23909.1339

چکیده

زمینه و هدف:  با افزایش جمعیت سالمندان و شیوع بیماری‌های مزمن، سواد سلامت به یکی از مؤلفه‌های کلیدی سلامت عمومی تبدیل شده است. با این‌حال، درک تجربه زیسته زنان سالمند از سواد سلامت، به‌ویژه در بافت فرهنگی و اجتماعی ایران، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف این پژوهش، فهم و تفسیر تجربه زیسته زنان سالمند شهر اصفهان از مفهوم و کاربرد سواد سلامت است.
 
روش و داده‌ها: این مطالعه با رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی تفسیری انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۱۴ زن سالمند ۶۰ سال و بالاتر ساکن شهر اصفهان بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته عمیق گردآوری و براساس اصول پدیدارشناسی تفسیری تحلیل شدند.
 
یافته‌ها: تحلیل داده‌ها به استخراج مضامین تفسیری منجر شد که نشان‌دهنده تجربه‌ای پیچیده، بافت‌مند و اجتماعی از سواد سلامت بود. مضامین اصلی شامل گم‌شدن در هیاهوی توصیه‌های متناقض، خانواده به‌مثابه مرجع نهایی سلامت، شنیده‌نشدن بدن سالمند در نظام درمان، خستگی از درمان ناتمام، نادیده‌ماندن آموزش سالمندان، عقب‌ماندن از سلامت دیجیتال، سلامت به‌مثابه توان زیستن و سلامت در سایه تنگناهای اجتماعی- اقتصادی بود.
 
بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان داد که سواد سلامت در میان زنان سالمند نه صرفاً یک مهارت شناختی، بلکه تجربه‌ای زیسته و معنا‌مند است که با ایمان، روابط اجتماعی، اعتماد و شرایط ساختاری گره خورده است.
 
پیام اصلی: سواد سلامت زنان سالمند در تعامل با خانواده، نظام سلامت و شرایط اجتماعی شکل می‌گیرد و نمی‌توان آن را صرفاً یک توانایی فردی دانست. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هم‌زمانی تداوم برخی الگوهای فرهنگی با تغییرات اجتماعی و دیجیتالی، تجربه سالمندی را دگرگون کرده است؛ ازاین‌رو، برنامه‌های ارتقای سواد سلامت باید متناسب با این تحولات و با تکیه بر تجربه زیسته سالمندان طراحی شوند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Older Women's Lived Experience of Health Literacy in Isfahan, Iran: The Intertwining of Healthcare, Family-Centered Reliance, and Digital Marginalization

نویسنده [English]

  • Zahra Shams-Ghahfarokhi
PhD. in Demography, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Background and Aim: Along with population aging and the rising prevalence of chronic diseases, health literacy has emerged as a critical public health concern. Nevertheless, older women’s lived experiences of health literacy within specific socio-cultural contexts remain under-researched. This study aimed to explore and interpret the lived experiences of older women in Isfahan regarding how health literacy is conceptualized, experienced, and enacted in daily life.
 
Data and Method: Utilizing an interpretive phenomenological approach, this qualitative study investigated the lived experiences of older adults. Participants comprised fourteen women aged 60 and older residing in Isfahan, selected through purposive sampling. Data were collected using in-depth, semi-structured interviews and analyzed in accordance with interpretative phenomenological analysis (IPA) principles.
 
Findings: Interpretive analysis revealed several themes reflecting a complex, contextual, and socially embedded experience of health literacy. Core themes included: navigating conflicting health advice, family as the primary health authority, the unheard aging body within healthcare encounters, exhaustion from fragmented care, educational marginalization of older adults, digital health disparities, health as functional independence, and health negotiating structural and economic constraints.
 
Conclusion: Health literacy among older women is not merely a cognitive capacity, but a relational, lived experience deeply intertwined with faith, social networks, interpersonal trust, and broader structural conditions.
 
Key Message: Health literacy among older women is a relational construct negotiated through interactions with family, the healthcare system, and broader socio-economic conditions; hence, it cannot be reduced to an individual cognitive skill. The findings highlight that the convergence of enduring cultural norms with rapid social and digital transformations fundamentally reshapes the experience of aging. Consequently, health literacy interventions must move beyond functional knowledge to address these social shifts while remaining firmly grounded in the lived realities of older adults.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Health literacy
  • Older women
  • Interpretive phenomenology
  • Lived experience
  • Thematic analysis

مراجع

جوادزاده، سیدهمام‌الدین؛ شریفی‌راد، غلامرضا؛ رییسی، مهنوش؛ توسلی، الهه؛ رجعتی، فاطمه. (۱۳۹۲). بررسی سواد سلامت بزرگسالان شهر اصفهان. مجله تحقیقات نظام سلامت، ۹(۵)، ۵۴۰–۵۴۹. http://hsr.mui.ac.ir/article-1-630-fa.html
دلاور، فرزانه؛ پاشایی‌پور، شهرزاد؛ نگارنده، رضا. (۱۳۹۷). شاخص سواد سلامت: ابزاری نو برای ارزیابی سواد سلامت. حیات، ۲۴(۱)، ۱–۶. http://hayat.tums.ac.ir/article-1-2200-fa.html
رباط سرپوشی، داود؛ توکلی ثانی، سیده بلین؛ علیزاده سیوکی، هادی؛ پیمان، نوشین. (۱۳۹۷). ارزیابی مطالعات سواد سلامت در ایران: یک مرور نظام‌مند. مجله دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، ۲۵(۶)، ۷۹۳–۸۰۷. https://jsums.medsab.ac.ir/article_1142.html
رحیمی، علیرضا؛ اعلایی، سمیه؛ کشوری، ماهرخ؛ طراحی، محمد جواد. (۱۴۰۴). بهبود دسترسی سالمندان به اطلاعات سلامت: راهکارهایی برای سیاست‌گذاران و ارائه‌دهندگان خدمات بهداشتی. مجله دانشکده پزشکی اصفهان، ۴۳(۸۰۷)، ۲۱۵–۲۱۸. https://doi.org/10.48305/jims.v43.i807.0215
سجودی، عادل؛ نیازی، محسن؛ فرهادیان، علی. (۱۴۰۱). طرّاحی الگوی مؤلفه‌های کیفیت زندگی سالمندان در پرتو تغییرات اجتماعی در ایران. تداوم و تغییر اجتماعی، ۱(۱)، ۱۸۵–۲۰۰. https://doi.org/10.22034/jscc.2022.2698
طاووسی، محمود؛ حائری‌مهریزی، علی اصغر؛ رفیعی‌فر، شهرام؛ سلیمانیان، آتوسا؛ سربندی، فاطمه؛ اردستانی، مناسادات؛ هاشمی، اکرم؛ منتظری، علی. (۱۳۹۴). سنجش سواد سلامت بزرگسالان ایرانی ساکن شهرها: یک مطالعه ملی. پایش، ۱۵(۱)، ۹۵–۱۰۲. http://payeshjournal.ir/article-1-199-fa.html
محسنی، محبت؛ خانجانی، نرگس؛ ایرانپور، عابدین؛ تابع، راحله؛ برهانی‌نژاد، وحیدرضا. (۱۳۹۴). رابطه سواد سلامت و وضعیت سلامت جسمانی در سالمندان شهر کرمان. سالمند: مجله سالمندی ایران، ۱۰(۲)، ۱۴۶–۱۵۵. http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-790-fa.html
Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191.  DOI: 10.1037/0033-295X.84.2.191
Berkman, N. D., Sheridan, S. L., Donahue, K. E., Halpern, D. J., & Crotty, K. (2011). Low health literacy and health outcomes: An updated systematic review. Annals of Internal Medicine, 155(2), 97–107. https://doi.org/10.7326/0003-4819-155-2-201107190-00005
Bozkurt, H., & Demirci, H. (2019). Health literacy among older persons in Turkey. The Aging Male, 22(4), 272–277. https://doi.org/10.1080/13685538.2018.1437901
Brcanski, J., & Jović, V. A. (2018). Health literacy in the elderly. Medicinska Istraživanja, 52(3), 28–30. https://doi.org/10.5937/MedIst1803028B
Coughlin, S. S., Vernon, M., Hatzigeorgiou, C., & George, V. (2020). Health literacy, social determinants of health, and disease prevention and control. Journal of Environment and Health Sciences, 6(1), 3061. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7889072/
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2017). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Delavar, F., Pashaeypoor, S., & Negarandeh, R. (2018). Health literacy index: A new tool for health literacy assessment. Journal of Hayat, 24(1), 1–6. [In Persian]. http://hayat.tums.ac.ir/article-1-2200-en.html
Glanz, K., Rimer, B. K., & Viswanath, K. (Eds.). (2015). Health behavior: Theory, research, and practice (5th ed.). Jossey-Bass.
Hardeman, R. (2019, May 3). Disparities and social determinants of maternal mortality [Lecture presentation]. Maternal Mortality in the United States: Future Research Directions Workshop, Rockville, MD, United States.
Javadzade, S. H., Sharifirad, G., Reisi, M., Tavassoli, E., & Rajati, F. (2013). Health literacy among adults in Isfahan, Iran. Journal of Health System Research, 9(5), 540–549. [In Persian]. http://hsr.mui.ac.ir/article-1-630-en.html
Li, S., Cui, G., Yin, Y., & Xu, H. (2023). Associations between health literacy, digital skill, and eHealth literacy among older Chinese adults: A cross-sectional study. Digital Health, 9, 1–12. https://doi.org/10.1177/20552076231178431
Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
Liu, C., Wang, D., Liu, C., Jiang, J., Wang, X., Chen, H., Ju, X., & Zhang, X. (2020). What is the meaning of health literacy? A systematic review and qualitative synthesis. Family Medicine and Community Health, 8(2), e000351. https://doi.org/10.1136/fmch-2020-000351
McQueen, D. V., Kickbusch, I., Potvin, L., Pelikan, J. M., Balbo, L., & Abel, T. (2007). Health and modernity: The role of theory in health promotion. Springer.
Mohseni, M., Khanjani, N., Iranpour, A., Tabe, R., & Borhaninejad, V. R. (2015). The relationship between health literacy and health status among elderly people in Kerman. Salmand: Iranian Journal of Ageing, 10(2), 146–155. [In Persian]. http://salmandj.uswr.ac.ir/article-1-790-en.html 
Nutbeam, D. (2000). Health literacy as a public health goal: A challenge for contemporary health education and communication strategies into the 21st century. Health Promotion International, 15(3), 259–267. https://doi.org/10.1093/heapro/15.3.259
Nutbeam, D. (2019). Health education and health promotion revisited. Health Education Journal, 78(6), 705–709. https://doi.org/10.1177/0017896918770215
Rahimi, A., Alaei, S., Keshvari, M., & Tarahi, M. J. (2025). Improving access to health information for the elderly: Strategies for policymakers and health service providers. Journal of Isfahan Medical School, 43(807), 215–218. [In Persian]. https://doi.org/10.48305/jims.v43.i807.0215
Robatsarpooshi, D., Tavakoly Sany, S. B., Alizadeh Siuki, H., & Peyman, N. (2019). Assessment of health literacy studies in Iran: Systematic review. Journal of Sabzevar University of Medical Sciences, 25(6), 793–807. [In Persian]. https://jsums.medsab.ac.ir/article_1142.html
Rosenstock, I. M. (1974). Historical origins of the health belief model. Health Education Monographs, 2(4), 328–335. https://doi.org/10.1177/109019817400200403
Shams-Ghahfarokhi, Z. (2025). Challenges in health and technological literacy of older adults: A qualitative study in Isfahan. BMC Geriatrics, 25, Article 247. https://doi.org/10.1186/s12877-025-05893-x
Słońska, Z. A., Borowiec, A. A., & Aranowska, A. E. (2015). Health literacy and health among the elderly: Status and challenges in the context of the Polish population aging process. Anthropological Review, 78(3), 297–307. https://doi.org/10.1515/anre-2015-0023
Smith, G. D. (2021). Health literacy: A nursing perspective. Revista de Enfermagem Referência, 5(8), Article e21ED8. https://doi.org/10.12707/RV21ED8
Smith, J. A., & Fieldsend, M. (2021). Interpretative phenomenological analysis. In P. M. Camic (Ed.), Qualitative research in psychology: Expanding perspectives in methodology and design (2nd ed., pp. 147–166). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000252-008
Sojoodi, A., Niazi, M., & Farhadian, A. (2022). Designing a model on quality of life components for the elderly based on social changes in Iran. Journal of Social Continuity and Change, 1(1), 185–200. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jscc.2022.2698
Tavousi, M., Haeri Mehrizi, A., Rafiefar, Sh., Solimanian, A., Sarbandi, F., Ardestani, M., Hashemi, A., & Montazeri, A. (2016). Health literacy in Iran: Findings from a national study. Payesh, 15(1), 95–102. [In Persian]. http://payeshjournal.ir/article-1-199-fa.html
Van Manen, M. (1990). Researching lived experience: Human science for an action sensitive pedagogy. State University of New York Press.
Wilcox, S., Laken, M., Anderson, T., Bopp, M., Bryant, D., Carter, R., Gethers, O., Jordan, J., McClorin, L., O'Rourke, K., Parrott, A. W., Swinton, R., & Yancey, A. (2007). The health-e-AME faith-based physical activity initiative: Description and baseline findings. Health Promotion Practice, 8(1), 69–78. https://doi.org/10.1177/1524839905278902
تداوم و تغییر اجتماعی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 25 شهریور 1405

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار