واکاوی تغییرات معنای مادری در چرخۀ زندگی مادران تک‌‌فرزند شهرستان لاهیجان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 گروه جمعیت شناسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

10.22034/jscc.2026.23710.1320

چکیده

زمینه و هدف: مفهوم مادری در مسیر زندگی زنان در حال دگرگونی و بازتعریف است. تجربۀ مادری با فاصله گرفتن از چارچوب‌های سنتی، به معنایی فردی‌تر، آگاهانه‌تر و وابسته به شرایط اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی امروز بدل شده است؛ به‌گونه‌ای که مادران در این فرآیند، میان نقش‌های شخصی، خانوادگی و اجتماعی خود در حال بازنگری و تعادل‌بخشی هستند. پژوهش حاضر با هدف واکاوی تغییرات معنای مادری در چرخۀ زندگی مادران تک‌فرزند انجام شده است.
 
روش و داده‌ها: این پژوهش با روش کیفی تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق با ۲۴ نفر از مادران تک‌فرزند ۲۰ تا ۳۵ ساله شهرستان لاهیجان در پاییز 1403 که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شده بودند، جمع‌آوری و با استفاده از تکنیک شش‌مرحله‌ای اسمیت تحلیل گردید.
 
یافته‌ها: تحلیل داده‌ها نشان‌دهنده سه مضمون اصلی در چرخۀ زندگی مادرانه است: دوره قبل‌ از بارداری؛ «مادری، رؤیایی شیرین: تصویری آرمانی پیش از تجربه بارداری» که از طبقات اصلی «احساس خوب و مثبت» و «اشتیاق به مادر شدن» به دست آمد. دورۀ بارداری؛ «بارداری، بازآفرینی مادری: از ایده‌آل ذهنی تا تجربۀ‌زیسته» که از طبقات اصلی «احساس تلخ و شیرین» و «نیاز به حمایت اجتماعی» حاصل گردید و دورۀ بعد از بارداری؛ «بی‌کرانگی مادری: سفری بی‌بازگشت و بی‌پایان میان تلخی‌ها و شیرینی‌ها» که از طبقات اصلی «مادر محوری و انزوای تدریجی همسر»، «حس رضایت»، «حس ناکامی»، «مادری، مسئولیتی پر زحمت و همیشگی»، «ازخودگذشتگی»، «مانع رشد»، «عامل رشد» و «نیاز به حمایت اجتماعی» پدیدار شد.
 
بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان داد فهم زنان از مادری در طول چرخۀ زندگی مادرانه دچار تغییر معنایی می‌شود؛ مادری در لاهیجان پروژه‌ای بازتابی، فرهنگی و اجتماعی برای ساخت معنا، بازسازی هویت و مذاکره با ساختارهای قدرت و جنسیت است.
 
پیام اصلی: این پژوهش ضرورت تغییر نگاه در گفتمان‌های رسمی، رسانه‌ها و آموزش‌های عمومی را یادآور می‌شود تا مادری را نه صرفاً نقشی ایثارگرانه، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای انسانی، دوطرفه و نیازمند حمایت بازشناسند. هم‌ساز کردن مادری با واقعیت‌های روانی، اقتصادی و اجتماعی زنان امروز ایجاب می‌کند که با نهادینه‌سازی مشارکت پدران در فرزندپروری، از فشار یک‌طرفه بر زنان کاسته شده و نقش والدگری در بستری متوازن بازتعریف شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Exploring the Evolving Meaning of Motherhood Across the Life Cycle of One-Child Mothers in Lahijan, Iran

نویسندگان [English]

  • Yasaman Ramezani Sadatmahaleh 1
  • Mahmoud Moshfegh 2
  • Mahshid Talebi Somehsaraie 1
1 Department of Social Sciences and Sociology, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Department of Demography, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Background and Aim: The meaning of motherhood undergoes continuous transformation and redefinition throughout a woman's life cycle. Modern maternal experiences have increasingly departed from traditional frameworks, becoming individualized phenomena shaped by contemporary socio-cultural conditions. This study aims to explore the changing meaning of motherhood across the life cycle of one-child mothers.
 
Data and Method: Adopting a qualitative thematic analysis approach, data were collected in the fall of 2024 through in-depth interviews with 24 one-child mothers aged 20–35 in Lahijan, selected via purposive sampling. Data were analyzed using Smith’s six-stage thematic analysis technique.
 
Findings: Three main themes emerged across the maternal life cycle: 1) Pre-pregnancy: “Sweet Dreamlike Motherhood: An Idealized Image Before Experiencing Pregnancy,” derived from the core categories of “positive feelings” and the “desire to become a mother”. 2) During pregnancy: “Pregnancy as a Re-creation of Motherhood: From Mental Ideal to Lived Experience,” emerging from bittersweet feelings and the need for social support”. 3) Post-pregnancy: “The Boundlessness of Motherhood: An Irreversible and Endless Journey Between Sweetness and Hardship,” comprising categories such as mother-centeredness and spouse withdrawal, feelings of satisfaction and failure, perpetual responsibility, self-sacrifice, acting as a barrier and catalyst for growth, and ongoing support needs.
 
Conclusion: Women’s understanding of motherhood shifts dynamically throughout the life cycle. In Lahijan, motherhood emerges not merely as a biological state, but as a reflective, socio-cultural project through which meaning is constructed, identity is reshaped, and negotiations with gendered norms take place.
 
Key Message: Public media and policy frameworks should shift from framing motherhood solely as a sacrificial role to a reciprocal experience requiring structural support. Aligning social policies with contemporary women’s realities and institutionalizing paternal involvement in child-rearing are vital to reducing maternal strain and restructuring traditional parenting roles.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Thematic analysis
  • Meaning of motherhood
  • Life cycle
  • Social change
  • Lahijan

مراجع

احمدی، وکیل؛ قلی‌پور، سیاوش؛ ناصری، میلاد. (۱۴۰۳). همسان‌همسری و بازتعریف نقش زنان در تصمیم‌های اقتصادی خانواده: مطالعه‌ای در شهر اسلام‌آباد غرب. تداوم و تغییر اجتماعی، ۳(۱)، ۳۵-۵۴. https://doi.org/10.22034/JSCC.2023.20568.1085
افضلی، مرضیه؛ انتظاری، علی. (۱۳۹۹). مادری: سنخ‌ها، معانی و انگیزه‌ها. مطالعات جنسیت و خانواده، ۸(۱)، ۴۱-۷۰. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25381938.1399.8.1.2.7
پورموسوی، سیده مریم؛ محرمی، فاطمه؛ ایوبی، زهرا؛ ملکان، مریم. (۱۴۰۳). واکاوی تجربه زیسته مادران دارای تک‌فرزند نوجوان: یک پژوهش کیفی. پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان، ۲(۳)، ۱۲۳-۱۴۰. https://doi.org/10.22034/jrcac.2025.2049614.1031
جعفری سیریزی، فائزه؛ عسکری ندوشن، عباس؛ روحانی، علی. (۱۴۰۲). مادری در قلمرو اجتماعی-فرهنگی: یک مطالعه کیفی انتقادی. مطالعات اجتماعی روان‌شناختی زنان، ۲۱(۲)، ۱۷۹-۲۱۷. https://doi.org/10.22051/jwsps.2022.40022.2615
جعفری، الهه؛ حقیقتیان، منصور؛ محمدی، اصغر. (۱۴۰۱). بررسی رابطه سبک زندگی و حمایت اجتماعی با هویت مادری زنان (مورد مطالعه: زنان شهر اصفهان). زن و جامعه، ۱۳(۴۹)، ۲۲۳-۲۳۸. https://doi.org/10.30495/jzvj.2022.24562.3206
خلج‌آبادی فراهانی، فریده؛ سرایی، حسن. (۱۳۹۵). واکاوی شرایط زمینه‌ساز قصد و رفتار تک‌فرزندی در تهران. مطالعات راهبردی زنان، ۱۸(۷۱)، ۲۹-۵۸. https://doi.org/10.22095/jwss.2016.33826
دراهکی، احمد؛ اخوان ارمکی، معصومه. (۱۴۰۳). نگرش به هویت مادری و قصد فرزندآوری: مطالعه‌ای در میان زنان دارای حداقل یک فرزند مناطق شهری شهرستان کاشان. زن در توسعه و سیاست، ۲۲(۱)، ۲۴۵-۲۷۰. https://doi.org/10.22059/jwdp.2023.358149.1008335
دهدست، کوثر؛ ادیب‌زاده، زینب. (۱۴۰۲). تجارب زیسته مادران از چالش‌های تربیتی تک‌فرزندی در دوران کودکی. پژوهش در مشاوره کودک و نوجوان، ۱(۱)، ۱۱۹-۱۴۱. https://doi.org/10.22034/jrcac.2024.715501
رفعت‌جاه، مریم. (۱۳۹۶). زنان جوان و بازتعریف معنا و نقش مادری مطالعه‌ای بر روی مادران ۲۵ تا ۴۰ ساله ساکن شهر ری. جامعه‌شناسی ایران، ۱۸(۴)، ۱۳۰-۱۶۴. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17351901.1396.18.4.6.0
رمضانی سادات‌محله، یاسمن؛ مشفق، محمود؛ طالبی صومعه‌سرایی، مهشید. (۱۴۰۴). مطالعه کیفی معنای مادری در میان مادران تک‌فرزند ۲۰ تا ۳۵ ساله شهرستان لاهیجان. مطالعات جمعیتی، ۹(۱)، ۱۷۷-۱۹۴. https://doi.org/10.22034/jips.2025.517499.1275
زارعی، محمد؛ نجارپوریان، سمانه؛ سماوی، عبدالوهاب. (۱۴۰۴). بازاندیشی مسئولیت مادری: نقش مشاوره گروهی شناختی وجودی در پذیرش دشواری‌های مادری. سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، ۹(۲)، ۲۰۵-۲۱۳. https://www.sid.ir/paper/1651778/fa
سفیری، خدیجه؛ زندی، فاطمه. (۱۴۰۰). پدیدارشناسی تجربه زیسته مادری (مورد مطالعه مادران ۲۰ تا ۴۵ ساله شهر اراک). جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، ۸(۱۸)، ۳۷-۶۲. https://doi.org/10.22080/ssi.2021.22426.1930
صادقی، رسول و ساجدی، علیرضا (۱۴۰۴). چالش‌ها و پاسخ‌های سیاستی به باروری پایین در ایران (نشریه بررسی‌های مرکز ملی رصد اجتماعی کشور، شماره ۲، کد شناسه: ۱۰۰۲). مرکز ملی رصد اجتماعی کشور.
عسکری ندوشن، عباس؛ رازقی نصرآباد، حجیه بی‌بی. (۱۴۰۲). تجربه مادری و چالش‌های فرزندآوری زنان شاغل: مطالعه کیفی در شهر تهران. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، ۱۲(۳)، ۹۹-۱۲۲. https://doi.org/10.22108/srspi.2023.138962.1934
معمار، فاطمه زهرا؛ تائبی، محبوبه. (۱۴۰۲). باروری سالم و پایداری محیط زیست: یک مطالعه مروری. مجله دانشکده پزشکی اصفهان، ۴۱(۷۴۶)، ۱۰۸۲-۱۰۸۹. https://doi.org/10.48305/jims.v41.i746.1082
مرکز آمار ایران. (۱۴۰۰). پیش‌بینی جمعیت و متوسط رشد سالانه کل کشور در دوره‌های پنج‌ساله از سال ۱۳۹۶ تا ۱۴۳۰ با شش سناریو فروض باروری (جدید). تارنمای مرکز آمار ایران. https://amar.org.ir/statistical-information/statid/28512
Afzali, M., & Entezari, A. (2020). Motherhood: Types, meanings and motivations. Gender and Family Studies, 8(1), 41–70. [In Persian]. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.25381938.1399.8.1.2.7
Ahmadi, V., Gholipoor, S., & Naseri, M. (2024). Homogamy and redefining economic role of women in family: A study in Eslamabad-e Gharb City, Iran. Journal of Social Continuity and Change, 3(1), 35–54. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/JSCC.2023.20568.1085
Aker, S., Aydın Kartal, Y., Bulut, A., & Hızlıol, B. (2024). The identity of motherhood transformed by social media: A phenomenological study. Journal of Midwifery and Health Sciences, 7(3), 478–486. https://doi.org/10.62425/esbder.1451289
Arendell, T. (2000). Conceiving and investigating motherhood: The decade’s scholarship. Journal of Marriage and Family, 62(4), 1192–1207. https://doi.org/10.1111/j.1741-3737.2000.01192.x
Askari-Nodoushan, A., & Razeghi Nasrabad, H. B. (2023). Motherhood experience and childbearing challenges of working women: A qualitative study in Tehran. Strategic Research on Social Problems, 12(3), 99–122. [In Persian]. https://doi.org/10.22108/srspi.2023.138962.1934
Bauman, Z. (2000). Liquid modernity. Polity Press.
Bauman, Z. (2001). The individualized society. Polity Press.
Bauman, Z. (2005). Liquid life. Polity Press.
Beck, U., & Beck-Gernsheim, E. (2002). Individualization: Institutionalized individualism and its social and political consequences. Sage Publications.
Bowlby, J. (1969). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.
De Beauvoir, S. (1949). The second sex. Gallimard.
Dehdest, K., & Adibzadeh, Z. (2024). Lived experiences of mothers from the challenges of raising an only child in childhood. Research in Child and Adolescent Counseling, 1(4), 119–141. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jrcac.2024.715501
Dorahaki, A., & Akhavan Armaki, M. (2024). Attitude towards maternal identity and fertility intention: A study among women with at least one child in urban areas of Kashan city. Women in Development and Politics, 22(1), 245–270. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jwdp.2023.358149.1008335
Elliott, S., Powell, R., & Brenton, J. (2015). Being a good mom: Low-income, Black single mothers negotiate intensive mothering. Journal of Family Issues, 36(3), 351–370. https://doi.org/10.1177/0192513X13490279
Friedan, B. (1963). The feminine mystique. W. W. Norton & Company.
Giddens, A. (1984). Modernity and self-identity: Self and society in the late modern age. Stanford University Press.
Gillespie, R. (2003). Childfree and feminine: Understanding the gender identity of voluntarily childless women. Gender & Society, 17(1), 122–136. https://doi.org/10.1177/0891243202238982
Jafari Sirizi, F., Askari-Nodoushan, A., & Ruhani, A. (2023). Motherhood in socio-cultural context: A critical qualitative study. Women's Studies Sociological and Psychological, 21(2), 179–217. [In Persian]. https://doi.org/10.22051/jwsps.2022.40022.2615
Jafary, E., Haghighatian, M., & Mohamadi, A. (2022). Examination of the relationship between lifestyle and social support on women's maternal identity (Case study: Women in Isfahan). Quarterly Journal of Women and Society, 13(49), 223–238. [In Persian]. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20088566.1401.13.49.14.8
Kalajabadi Farahani, F., & Saraei, H. (2016). Exploration of underlying factors for single child intention and behavior in Tehran: A qualitative study. Women's Strategic Studies, 18(71), 29–58. [In Persian]. https://doi.org/10.22095/jwss.2016.33826
Leanderz, Å. G., Larsson, M., Lygnegård, F., Bäckström, C., & Henricson, M. (2025). The meaning of becoming a mother: A phenomenological‐hermeneutic study. Scandinavian Journal of Caring Sciences. Advance online publication. https://doi.org/10.1111/scs.70011
Liss, M., Schiffrin, H. H., & Rizzo, K. M. (2013). Maternal guilt and shame: The role of self-discrepancy and fear of negative evaluation. Journal of Child and Family Studies, 22(8), 1112–1119. https://doi.org/10.1007/s10826-012-9673-2
Memar, F. Z., & Taebi, M. (2023). Healthy fertility and environmental sustainability: A narrative review. Journal of Isfahan Medical School, 41(746), 1082–1089. [In Persian]. https://doi.org/10.48305/jims.v41.i746.1082
Miller, T. (2009). Making sense of motherhood: A narrative approach. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511489501
Nomaguchi, K., & Milkie, M. A. (2020). Parenthood and well-being: A decade in review. Journal of Marriage and Family, 82(1), 198–223. https://doi.org/10.1111/jomf.12646
Oakley, A. (1976). Woman's work: The housewife, past and present. Random House.
Oakley, A. (2013). Women’s experience of childbirth. Social Science Space.
Pourmousavi, S. M., Moharami, F., Ayobi, Z., & Malekan, M. (2024). Causes of single-childhood in mothers with teenage children. Research in Child and Adolescent Counseling, 2(3), 123–140. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jrcac.2025.2049614.1031
Rafat Jah, M. (2018). Young women and their redefinition of motherhood role. Iranian Journal of Sociology, 18(4), 130–164. [In Persian]. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17351901.1396.18.4.6.0
Ramezani Sadat Mahalle, Y., Mushfeq, M., & Talebi Soumeh Sarai, M. (2023). A qualitative study of the meaning of motherhood among mothers with an only child aged 20 to 35 in Lahijan County. Iranian Population Studies, 9(1), 177–194. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jips.2025.517499.1275
Ruddick, S. (1989). Maternal thinking: Toward a politics of peace. Beacon Press.
Sadeghi, R., & Sajedi, A. (2025). Challenges and policy responses to low fertility in Iran (National Social Observatory Center Review Journal, No. 2, ID Code: 1002). National Social Observatory Center. [In Persian].
Safiri, K., & Zandi, F. (2022). Phenomenology of maternal lived experience: A case study of mothers aged 20-45 in Arak City. Sociology of Social Institutions, 8(18), 37–62. [In Persian]. https://doi.org/10.22080/ssi.2021.22426.1930
Saunders, M., Lewis, P., & Thornhill, A. (2012). Research methods for business students (6th ed.). Pearson Education.
Statistical Center of Iran. (2021). Population projections and average annual growth for Iran in five-year periods from 2017 to 2051 under six fertility scenarios (New). Statistical Center of Iran. https://amar.org.ir/statistical-information/statid/28512
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Sage Publications.
Zarei, M., Najarpourian, S., & Samavi, A. (2025). Reconsidering maternal responsibility: The role of existential-cognitive group counseling in accepting the challenges of motherhood. Journal of Health Oriented Islamic Life Style, 9(2), 205–213. [In Persian]. https://www.islamiilife.com/article_228761_en.html
تداوم و تغییر اجتماعی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 01 مهر 1405

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار