تغییرات اجتماعی و ادراک متفاوت از حقوق و انتظارات در خانواده: مطالعه‌ای کیفی در شهر یزد

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 دانشیار جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

3 استاد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران

چکیده

زمینه و هدف: خانواده در زیست‌بوم اجتماعی ایران، با تغییرات اجتماعی گسترده‌ای مواجه شده است. یکی از مهم‌ترین تغییرات، به موضوع حقوق و انتظارات والدین و فرزندان مربوط است. درحالی‌که در نظم سنتی و مرسوم، انتظارات فرزندان از والدین در چارچوب تعریف شده مبتنی بر مضامین دین و سنت تعریف می‌شد، نسل جدید در پی بازتعریف و بازاندیشی حقوق و انتظارات خود است. هدف تحقیق حاضر کشف و واکاوی تغییرات در حقوق و انتظارات از خانواده در میان دختران دهه هشتادی است.
 
روش و داده‌ها: تعداد 30 دهه هشتادی با معیار تحقیقات کیفی و اشباع داده‌ها با مصاحبه نیمه‌ساختار‌یافته وارد مطالعه شدند و داده‌ها به روش نظریه زمینه‌ای تحلیل شد. اجرای پژوهش در سال 1403 در شهر یزد صورت گرفت.
 
یافته‌ها: نتایج نشان داد که مشارکت‌کنندگان کلیت نهاد خانواده را پذیرفته و نسبت به آن گرایش جدی دارند، اما نسبت به حقوق و انتظارات خود بازاندیشی کرده‌اند. مقوله‌های اصلی تحقیق عبارتند از: اصالت ارزش‌ها، نوآیینی حقوقی، کنشگری سیال، فردگرایی درمانده، تعارض و تقابل.
 
بحث و نتیجه‌گیری: مقوله هسته برساخت‌شده نیز فرانهادگرایی خودآئین بود که به معنای پذیرش همراه با بازاندیشی در نهاد خانواده است. انجام مطالعات بیشتر روی این گروه و نیز پسران دهه هشتادی و نظریه‌پردازی در این زمینه از ضرورت‌های پیشنهادی در موضوع خانواده در ایران است.
 
پیام اصلی: این پژوهش نشان می‌دهد که دختران نسل دهه هشتادی، ضمن حفظ تعلق و باور به نهاد خانواده، در حال بازاندیشی در معنا، حدود و انتظارات خود از آن هستند. آنان خانواده را به‌مثابه نهادی پذیرفته‌شده و ارزشمند اما نیازمند بازتعریف در چارچوب ارزش‌ها و حقوق نوین می‌بینند. مفهوم محوری «فرانهادگرایی خودآئین» بیانگر آن است که نسل جدید، خانواده را نه نفی می‌کند و نه بی‌چون‌وچرا می‌پذیرد، بلکه با نوعی استقلال فکری و کنشگری منعطف، در پی بازسازی آن براساس هنجارهای فردی و ارزشی جدید هستند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Social Changes and Different Perceptions of Rights and Expectations in the Family: A Qualitative Study in Yazd

نویسندگان [English]

  • Sara Sadeghieh 1
  • Ahmed Kalateh Sadati 2
  • Hossin Afrasiabi 3
1 PhD Candidate in Sociology, Yazd University, Yazd, Iran
2 Associate Professor, Department of Social Sciences, Yazd University, Yazd, Iran
3 Professor of Sociology, Department of Social Sciences, Yazd University, Yazd, Iran
چکیده [English]

Background and Aim: The family in the social ecosystem of Iran has faced extensive social changes. One of the most important changes is related to the rights and expectations of parents and children. While in the traditional and customary order, children's expectations from parents were defined within a defined framework based on the themes of religion and tradition, the new generation seeks to redefine and rethink their rights and expectations. The aim of the present study is to discover and analyze changes in rights and expectations from the family among girls in the eighties, which was conducted in Yazd in 1403.
 
Data and Method: Thirty girls were included in the study with the criteria of qualitative research and data saturation with semi-structured interviews, and the data were analyzed using the grounded theory method.
 
Findings: The results showed that the participants accepted the totality of the family institution and have a serious tendency towards it, but they have reconsidered their rights and expectations. The main categories of the study are Authenticity of values, legal innovation, fluid activism, Helpless individualism, conflict, and confrontation.
 
Conclusion: The core category constructed was also autonomous extraversion, which means acceptance along with rethinking of the family institution. Conducting further studies on this group, as well as the sons of the eighties, and theorizing in this field are among the suggested necessities in the issue of family in Iran.
 
Key Message: The study shows that although participants acknowledge and value the family institution, they have reconsidered their rights and expectations within it. The central finding is “autonomous extraversion,” meaning acceptance of the family alongside a rethinking of its norms and roles.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Family
  • Rights and expectations
  • Girls
  • Generation Z
  • Grounded Theory

مراجع

ابوت، پاملا؛ و کلروالاس. (۱۳۷۶). درآمدی بر جامعه‌شناسی نگرش‌های فمینیستی (مریم خراسانی؛ حمید احمدی، مترجمان). تهران: دنیای مادر.
اعزازی، شهلا. (۱۳۷۶). جامعه‌شناسی خانواده با تاکید بر نقش، ساختار کارکرد خانواده در دوران معاصر. تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان.
افراسیابی، حسین؛ و رضایی صدرابادی، آرزو. (۱۴۰۲). برساخت فرازمینه‌ای فردیت: تفسیر دختران نوجوان از موفقیت. جامعه‌شناسی کاربردی، ۳۴(۲)، ۱-۲۶. https://doi.org/10.22108/jas.2023.136968.2369
آزاد ارمکی، تقی. (۱۳۹۰). جامعه‌شناسی خانواده ایرانی. تهران: سمت.
آزاد ارمکی، تقی. (۱۳۹۵). تغییرات، چالش‌ها و آینده خانواده ایرانی. تهران: تیسا.
آگبرن، ویلیام؛ و مایر، نیم‌کوف. (۱۳۵۷). زمینة جامعه‌شناسی (امیرحسین آریان‌پور، مترجم). تهران: امیرکبیر.
جزایری، مهناز. (۱۳۸۱). تأثیر ساختار خانواده بر تکوین شخصیت پیشرفته (پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد). دانشگاه الزهرا.
جعفرزاده، دنیا؛ شریعتمدار، آسیه؛ و قره‌داغی، علی. (۱۴۰۰). توصیف تجربۀ زیستۀ فرزندان والدین دچار طلاق عاطفی. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، ۱۰(۴)، ۱۱۷-۱۴۰. https://doi.org/10.22108/srspi.2022.128286.1693
حکمت‌نیا، محمود. (۱۳۹۷). حقوق زن و خانواده (جلد ۳). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
رحمانی پور، ریحانه. (۱۴۰۳). بررسی جامعه از حیث وضعیت تأهل و تجرد و الگوهای همسرگزینی در ایران. ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، ۳۲(۵)، شماره مسلسل 19882. https://doi.org/10.22034/report.2024.17060.1864 
ساعی، منصور. (۱۴۰۱). الگوهای ارتباطات میان‌فردی والدین و فرزندان در خانواده (تحلیل تجربۀ فرزندان در خانواده‌های تهرانی). مطالعات فرهنگ – ارتباطات، ۲۳(۵۸)، ۲۹۷-۳۲۸. https://doi.org/10.22083/jccs.2021.264538.3255
سیف، حسین؛ و یعقوبی چوبری، علی. (۱۴۰۲). خانوادۀ مدنی از آرمان تا واقعیت (مورد مطالعه: خانواده‌های شهر رشت). مسائل اجتماعی ایران، ۱۴(۲)، ۳۷۱-۳۹۸. http://dx.doi.org/10.61186/jspi.14.2.371
شهپری ثانی، داود؛ صادقی، رسول؛ حدادی، جواد؛ خواجه نژاد، راضیه؛ حسینی، محمدرضا؛ و محمودیان، حسین. (۱۴۰۰). تحلیل وضعیت جمعیتی، اجتماعی و اقتصادی خانوارهای زن‌سرپرست در ایران. زن و جامعه، ۱۲(۴۷)، ۱-۱۸. https://doi.org/10.30495/jzvj.2021.25575.3320
صادقی جعفری، جواد؛ یزد خواستی، بهجت؛ و اجتهادی، مصطفی. (۱۳۹۷). تحلیلی بر احساس تعلق مردم به جامعه در حال تغییر ایران و عوامل موثر بر آن (موردمطالعه: شهر تهران). مجله جامعه‌شناسی ایران، ۱۹(۱)، ۳-۲۶. https://doi.org/10.22034/jsi.2018.36646
عباسی، آمنه؛  رضاپور، داریوش . (1404). فراتحلیل عوامل مرتبط با تغییر ارزش‌های خانوادگی و نگرش به طلاق و ازدواج در ایران. تداوم و تغییر اجتماعی, 4(2)، 311-348. https://10.22034/jscc.2024.21880.1142
عبداللهی، زهرا؛ پیراهری، نیر؛ قاسمی، یارمحمد؛ و میرزایی، خلیل. (۱۳۹۹). چگونگی دگردیسی ارزش‌های خانواده‌ در بین زوجین دو نسل شهر ایلام. بررسی مسائل اجتماعی ایران، ۱۱(۲)، ۱۴۱-۱۶۵. https://doi.org/10.22059/ijsp.2021.82680
عسکری ندوشن، عباس؛ عباسی شوازی، محمدجلال؛ پیری‌محمدی، مریم. (۱۳۹۵). سن ایده‌آل ازدواج و عوامل تعیین‌کنندۀ آن در شهر یزد. مطالعات راهبردی زنان، ۱۹(۷۳)، ۳۵-۶۳. https://doi.org/10.22095/jwss.2016.44383
عسکری، علی؛ و جهانی‌پودینه، حسین. (۱۴۰۰). حقوق خانواده در آثار سعدی. مطالعات حقوق شهروندی، ۲۳(۵)، ۶۹۷-۷۲۶.
علی پور، زینب. (۱۳۹۸). درک و تفسیر "خانواده" توسط زنان متأهل دهۀ هفتاد؛ مطالعه کیفی زنان شهر سقز [پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد منتشر نشده]. دانشگاه یزد.
غیاثوند، احمد. (۱۴۰۲). انگاره ازدواج در بین جوانان ایرانی؛ سنخ‌ها و چالش‌ها. مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، ۲۲(۶۲)، ۴۷۹-۵۰۶. https://www.doi.org/10.22034/ssys.2022.2292.2648
فاضلی، نعمت‌الله. (۱۳۹۶). زنانه شدن شهر؛ با تاکید بر فضاهای شهری. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
قاسمی، زهرا. (1400). بررسی نابرابری جنسیتی بین دختر و پسر در خانواده و تبیین عوامل مؤثر بر آن. زن در توسعه و سیاست، 19(1)، 95-117. https://doi.org/10.22059/jwdp.2021.310093.1007891 
کاربارینو، مرین. (۱۳۷۷). نظریه‌های مردم‌شناسی (جواد یوسفیان، مترجم). تهران: آوای نو.
کلاته ساداتی، احمد؛ و صبوحی گلکار، زینب. (۱۴۰۳). تغییرات بنیادین در نهاد خانواده و فردیت فرانهادگر. مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، ۱۳(۲)، ۲۳۷-۲۵۲. https://doi.org/10.22059/jisr.2024.368977.1463
گیدنز، آنتونی (۱۳۸۴). پیامدهای مدرنیت، (ترجمه محسن ثلاثی). چاپ سوم، تهران، نشر مرکز.
لجت، جان. (۱۳۷۹). پنجاه متفکر بزرگ معاصر، از ساختارگرایی تا پست‌مدرنیته (محسن حکیمی، مترجم). تهران: نشر خجسته.
موحدیان، حسین؛ اسماعیلی، محسن؛ و روشن، محمد. (۱۴۰۲). ارزیابی حقوق مالی زنان در حقوق خانواده اسلامی: مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، مصر، مراکش و تونس. تمدن حقوقی، ۶(۱۵)، ۲۱-۵۲. https://doi.org/10.22034/lc.2023.397295.1343
نصیرزاده، قاسم و یثربی‌کاشانی، سیدمحمد. (۱۳۹۰). سیری در رسالۀ حقوق امام‌سجاد(علیه‌السلام). تهران: سیب سبز.
Abbasi, A., & Rezapour, D. (2025). Change in Marriage and Divorce Attitudes and Family Values in Iran: A Meta-Analysis of Key Factors. Journal of Social Continuity and Change, 4(2), 311-348. https://doi.org/10.22034/jscc.2024.21880.1142
Abbott, P. & Wallace, C. (1997). An introduction to sociology: Feminist perspectives, (M. Khorasani & H. Ahmadi, Trans.). Donya-ye Madar.
Abdollahi, Z., Piraheri, N., Ghasemi, Y., & Mirzaei, K. (2020). Transformation of family values among couples of two generations in Ilam city. Iranian Journal of Social Issues, 11(2), 141–165. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/ijsp.2021.82680
Afrasiabi, H., & Rezaei Sadrabadi, A. (2023). Meta-contextual construction of individuality: Interpretation of success by teen girls. Journal of Applied Sociology, 34(2), 1-26. [In Persian]. https://doi.org/10.22108/jas.2023.136968.2369
Agerburn, W., & Meyer, N. (1978). Foundations of sociology (A. H. Aryanpour, Trans.). Tehran: Amir Kabir. [In Persian].
Aghajanian, A., & Thompson, V. (2013). Household size and structure in Iran: 1976–2006. The Open Family Studies Journal, 5(1), 1–9. https://doi.org/10.2174/1874922401305010001
Alipour, Z. (2019). Understanding and interpreting "family" by married women born in the 1970s: A qualitative study of women in Saqez (Unpublished master’s thesis). Yazd University, Yazd. [In Persian].
Askari, A., & Jahani-Poodineh, H. (2021). Family law in the works of Saadi. Citizenship Law Studies, 23(5), 697–726. [In Persian].
Askari-Nodoushan, A., Abbasi Shavazi, M. J., & Piri Mohammadi, M. (2016). Ideal age at marriage and its correlates in Yazd City. Women's Strategic Studies, 19(73), 35-63. [In Persian]. https://doi.org/10.22095/jwss.2016.44383
Azad Armaki, T. (2011). Sociology of the Iranian family. Tehran: SAMT. [In Persian].
Azad Armaki, T. (2016). Changes, challenges, and the future of the Iranian family. Tehran: TISA. [In Persian].
Bernardes, J. (1986). Multidimensional developmental pathways: A proposal to facilitate the conceptualisation of “family diversity.” Sociological Review, 34(3), 590–610. https://doi.org/10.1111/j.1467-954X.1986.tb00690.x
Carbarino, M. (1998). Anthropological theories (J. Yousefian, Trans.). Tehran: Avaye No. [In Persian].
Charmaz, K. (2006). Constructing grounded theory: A practical guide through qualitative analysis. Sage.
Charmaz, K., & Bryant, A. (2010). Grounded theory in historical perspective: An epistemological account. In A. Bryant & K. Charmaz (Eds.), Handbook of grounded theory (pp. 31–57). SAGE Publications.
Cherlin, A. J. (2004). The deinstitutionalization of American marriage. Journal of Marriage and Family, 66(4), 848–861. https://doi.org/10.1111/j.0022-2445.2004.00058.x
Díez, M., Sánchez-Queija, I., & Parra, Á. (2019). Why are undergraduate emerging adults anxious and avoidant in their romantic relationships? The role of family relationships. PLOS ONE, 14(11), e0224159. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0224159
Edwards, R., McCarthy, J. R., & Gillies, V. (2012). The politics of concepts: Family and its (putative) replacements. British Journal of Sociology, 63(4), 730–746. https://doi.org/10.1111/j.1468-4446.2012.01434.x
Elias, N. (2012). A civilização dos pais. Sociedade e Estado, 27, 469–493.
Elshtain, J. B. (1993). Public man, private woman: Women in social and political thought. Princeton University Press.
Ezzazi, S. (1997). Sociology of the family with emphasis on family role, structure, and function in contemporary times. Tehran: Roshangaran va Motale’at-e Zanan. [In Persian].
Fair, S., & Dixson, M. D. (2001). What do you want? Teens' unmet expectations about the parent-child relationship.
Farooq, M. B. (2015). Qualitative telephone interviews: Strategies for success.
Fazeli, N. (2017). Feminization of the city: With emphasis on urban spaces. Tehran: Elmi va Farhangi Publishing. [In Persian].
Friedman, L. M., & Hayden, G. M. (2017). American law: An introduction. Oxford University Press.
Ghasemi, Z. (2021). The level of Gender inequality between girls and boys in the family and the explanation of the factors affecting it. Woman in Development & Politics, 19(1), 95-117. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jwdp.2021.310093.1007891 
Ghyasvand, A. (2023). Marriage perceptions among Iranian youth: Types and challenges. Strategic Studies on Sport and Youth, 22(62), 479–506. [In Persian]. https://www.doi.org/10.22034/ssys.2022.2292.2648
Giddens, A. (2005). The consequences of modernity (M. Salasi, Trans.). Tehran: Markaz Publishing. [In Persian].
Gross, N. (2005). The detraditionalization of intimacy reconsidered. Sociological Theory, 23(3), 286–311. https://doi.org/10.1111/j.0735-2751.2005.00255.x
Hameed, R., Ahmad, T., Kanwal, S., & Imran, H. (2025). Modern family dynamics; How millennials and Gen Z are shaping new relationship norms. Research Journal of Psychology, 3(1), 449–460. https://doi.org/10.59075/rjs.v3i1.83
Hekmatnia, M. (2018). Women’s and family rights (Vol. 3). Tehran: Pazhuheshgah Farhang va Andisheh Islami. [In Persian].
Jafararzade, D., Shariatmadar, A., & Gara-daghi, A. (2021). Describing children’s lived experiences of parents with emotional divorce. Strategic Research on Social Problems, 10(4), 117-140. [In Persian]. https://doi.org/10.22108/srspi.2022.128286.1693
Jazayeri, M. (2002). The impact of family structure on personality development (Unpublished master’s thesis). Alzahra University, Tehran. [In Persian].
Kalateh Sadati, A., & Saboohi Golkar, Z. (2024). Fundamental changes in the institution of the family and the postinstitutional individuality. Social Studies and Research in Iran, 13(2), 237-252. [In Persian]. https://doi.org/10.22059/jisr.2024.368977.1463
Knapp, S. J., & Wurm, G. (2019). Theorizing family change: A review and reconceptualization. Journal of Family Theory & Review, 11(2), 212–229. https://doi.org/10.1111/jftr.12329
König, R. (1957). Family and authority: The German father in 1955. The Sociological Review, 5(1), 107–127. https://doi.org/10.1111/j.1467-954X.1957.tb01002.x
Lansford, J. E., Godwin, J., Alampay, L. P., Uribe Tirado, L. M., Zelli, A., Al-Hassan, S. M., Bacchini, D., Bombi, A. S., Bornstein, M. H., Chang, L., Deater-Deckard, K., Di Giunta, L., Dodge, K. A., Malone, P. S., Oburu, P., Pastorelli, C., … Tapanya, S. (2016). Mothers’, fathers’ and children’s perceptions of parents’ expectations about children’s family obligations in nine countries. International Journal of Psychology, 51(5), 366–374. https://doi.org/10.1002/ijop.12185
Lodge, J. (2000). Fifty contemporary thinkers: From structuralism to postmodernism (M. Hakimi, Trans.). Tehran: Khosresteh Publishing. [In Persian].
Movahedian, H., Esmaeili, M., & Roshan, M. (2023). Evaluation of women's financial rights in the Islamic family law: The comparative study in Iran, Egypt, Morocco, and Tunisia's law. Fares Law Research, 6(15), 21-52. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/lc.2023.397295.1343
Nasirzadeh, Q., & Yathribi-Kashani, S. M. (2011). A study on the legal treatise of Imam Sajjad (peace be upon him). Tehran: Sib-e Sabz. [In Persian].
Patton, M. Q. (1990). Qualitative research and evaluation methods. Sage.
Purcell, A. (2002). Family disintegration: A bibliography with indexes. New York.
Rahmanipour, R. (2024). Examining marital status and mate selection patterns in Iran. Journal of Expert Reports, Islamic Parliament Research Center Of The Islamic Republic Of Iran, 32(5). [In Persian]. https://doi.org/10.22034/report.2024.17060.1864 
Sadeghieh, S., & Kalateh Sadati, A. (2024). Consequences of unmet expectations among girls in the family: A qualitative study in Yazd, Iran. Women’s Health Bulletin, 11(4), 213–221. https://doi.org/10.30476/whb.2024.102075.1280
Sadighi Jafari, J., Yazadkhasti, B., & Ejtehadi, M. (2018). A study of the sense of belonging to Iranian society and its influential factors. Iranian Journal of Sociology, 19(1), 3-26. [In Persian]. https://doi.org/10.22034/jsi.2018.36646
Saei, M. (2022). Analyzing the patterns of interpersonal communication between parents and children within the family. Journal of Culture-Communication Studies, 23(58), 297-328. [In Persian]. https://doi.org/10.22083/jccs.2021.264538.3255
Schelsky, H. (1967). Wandlungen der deutschen Familie in der Gegenwart (p. 33). Enke.
Seif, H., & Yaghoobi Choobari, A. (2023). Civil family from ideal to reality (Study case: Families of Rasht City). Social Problems of Iran, 14(2), 371-398. [In Persian]. http://dx.doi.org/10.61186/jspi.14.2.371
Shahpari Sani, D., Sadeghi, R., Hadadi, J., Khajenexad, R., Hosseini, M., & Mahmoudian, H. (2021). Analysis of the demographic, social and economic situation of female-headed households in Iran. Quarterly Journal of Woman and Society, 12(47), 1-18. [In Persian]. https://doi.org/10.30495/jzvj.2021.25575.3320
Skoczeń, I. (2022). Family relationships, internalizing problems, and psychosocial adjustment in late childhood and early adolescence: A Polish perspective. The Journal of Genetic Psychology, 183(5), 381–390. https://doi.org/10.1080/00221325.2022.2099242
Tabatabaei, S., Bulgarova, B. A., Kotecha, K., Patil, S., Volkova, I. I., & Barabash, V. V. (2024). Digital citizenship and paradigm shift in generation z’s emotional communication: Social media’s role in shaping Iranian familial bonds. Journal of Infrastructure, Policy and Development, 8(7), 1–21. https://doi.org/10.24294/jipd.v8i7.5443
Tahir, W. B.-e., Inam, A., & Raana, T. (2015). Relationship between social support and self-esteem of adolescent girls. IOSR Journal of Humanities and Social Science, 20(2), 42–46. https://doi.org/10.9790/0837-20254246
Théry, I. (1996). Le démariage, épicentre des mutations familiales. Projet, 247, 17–29.
Trier-Bieniek, A. (2012). Framing the telephone interview as a participant-centred tool for qualitative research: A methodological discussion. Qualitative Research, 12(6), 630–644. https://doi.org/10.1177/1468794112439005
Turner, J. H. (1997). The institutional order: Economy, kinship, religion, polity, law, and education in evolutionary and comparative perspective. Longman.
Widmer, E. (2016). Family configurations: A structural approach to family diversity. Routledge.
Widmer, E., & Jallinoja, R. (Eds.). (2008). Beyond the nuclear family: Families in a configurational perspective (Vol. 9). Peter Lang.
تداوم و تغییر اجتماعی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 03 اسفند 1404

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار